Có thể nói gọn thế này: bằng cấp mở cửa, tay nghề giữ chỗ. Bằng cấp nặng ký ở bước được nhận vào và ở những nghề mà quy định bắt buộc phải có, còn tay nghề quyết định bạn có được giữ lại, được giao việc khó, và được khách gọi lại lần sau hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Mở chuyên mục về chứng chỉ và bằng cấp, mình bắt đầu bằng cuộc tranh luận muôn thuở ở bàn nhậu, ở bữa cơm gia đình: học cho có bằng hay đi làm cho có nghề. Câu trả lời của mình là cả hai, nhưng ở từng giai đoạn thì một bên nặng hơn.
Bằng cấp nặng ký ở đâu?
Bằng cấp mạnh nhất ở bước sàng lọc. Khi một nơi tuyển người nhận cả trăm hồ sơ, họ không thể cho từng người làm thử. Bằng cấp là cách nhanh nhất để họ biết bạn đã đi qua một chương trình học nhất định, đã chịu khó được một thời gian dài.
Bằng cấp cũng bắt buộc ở những nghề mà quy định đòi hỏi, thường là những nghề ảnh hưởng tới sức khoẻ, an toàn, tiền bạc của người khác. Ở đó, giỏi mấy mà không có giấy tờ thì cũng không được làm chính thức.
Ở những tổ chức lớn, bằng cấp còn ảnh hưởng tới thang lương, cơ hội lên vị trí quản lý. Đó là luật chơi của họ, mình có thể thích hoặc không, nhưng nên biết.
Và bằng cấp có một giá trị ít được nhắc: những gì bạn học được trong quá trình lấy bằng, nếu học thật, là nền lý thuyết giúp tay nghề đi xa hơn.
Tay nghề quyết định ở đâu?
Qua được cửa rồi, bằng cấp gần như không còn ai hỏi. Người quản lý giao việc dựa trên việc bạn làm được gì, nhanh không, chắc không. Đồng nghiệp tôn trọng bạn vì bạn gỡ được ca khó, không phải vì tấm bằng treo ở nhà.
Với người tự làm, tay nghề còn quan trọng hơn nữa. Khách sửa nhà, khách may đồ, khách sửa xe hầu như không bao giờ hỏi bằng cấp. Họ hỏi người quen, xem việc bạn đã làm, và gọi lại nếu bạn làm tốt.
Tay nghề cũng là thứ không bị mất giá. Một tấm bằng có thể lỗi thời khi ngành thay đổi. Người giỏi nghề và chịu học thì luôn theo kịp.
Đó là lý do có nhiều người không bằng cấp cao nhưng sống tốt và được trọng vọng trong nghề của mình.
Vì sao không nên đặt hai thứ đối đầu nhau?
Cuộc tranh luận bằng hay nghề thường bị đẩy tới cực đoan: hoặc người có bằng mà không làm được gì, hoặc người không bằng mà giỏi hơn kỹ sư. Cả hai kiểu người đó có thật, nhưng chúng là ngoại lệ, không phải quy luật.
Thực tế, phần lớn người giỏi nghề mà mình biết đều có một nền học bài bản ở mức nào đó, rồi tự đào sâu bằng làm thật. Và phần lớn người có bằng mà làm được việc đều đã chịu khó làm thật sau khi ra trường.
Học bài bản cho bạn cái khung: lý thuyết, tiêu chuẩn, an toàn. Làm thật cho bạn cái thịt: cảm giác, phán đoán, cách xử lý khi mọi thứ không như sách.
Người chỉ có khung thì cứng nhắc. Người chỉ có thịt thì dễ gặp những lỗ hổng nguy hiểm mà không biết.
Ở từng giai đoạn, nên đầu tư vào cái nào?
Khi còn trẻ và chưa vào nghề, một nền học bài bản thường đáng giá, dù là trường nghề, cao đẳng hay đại học, miễn hợp với nghề bạn muốn. Nó mở được nhiều cửa và bạn có thời gian để học.
Khi đã vào nghề vài năm, đầu tư lớn nhất nên là tay nghề: luyện tập, tìm thầy giỏi, nhận việc khó. Lúc này thêm một tấm bằng không làm bạn giỏi hơn bằng một năm làm việc có chủ đích.
Khi muốn chuyển hướng, lên vị trí mới, hoặc bước vào nghề có quy định, đó là lúc cần thêm chứng chỉ hay bằng cấp phù hợp. Lúc này bạn học với kinh nghiệm thật trong đầu, nên học hiệu quả hơn nhiều so với thời sinh viên.
Không có một công thức đúng cho tất cả. Hãy hỏi: bước tiếp theo của mình đang bị chặn bởi giấy tờ hay bởi tay nghề.
Đừng học bằng chỉ để có bằng
Có một kiểu đầu tư tốn kém mà ít hiệu quả: học lấy thêm bằng chỉ để có thêm tờ giấy, mà không học thật. Nhiều người bỏ ra vài năm và một khoản tiền không nhỏ, rồi thấy tấm bằng không thay đổi được gì trong công việc.
Trước khi học một tấm bằng, hãy hỏi những người đang làm vị trí bạn muốn: họ có thật sự cần tấm bằng đó không, và những gì học được có dùng trong việc không. Câu trả lời thường rõ hơn mọi lời quảng cáo.
Nếu tấm bằng là bắt buộc, cứ học, và cố học thật thay vì học cho qua. Nếu không bắt buộc, cân nhắc xem cùng thời gian và tiền đó, đầu tư vào tay nghề có tốt hơn không.
Việc nhỏ cho tuần này: viết ra vị trí hoặc mức nghề bạn muốn đạt trong vài năm tới, rồi hỏi một người đang ở đó xem họ cần giấy tờ gì và tay nghề gì.
Câu hỏi thường gặp
Không có bằng đại học có làm kỹ thuật viên được không?
Được ở nhiều nơi, nhất là khi có bằng trường nghề, chứng chỉ phù hợp và tay nghề chứng minh được. Một số vị trí ở tổ chức lớn vẫn yêu cầu bằng cụ thể, nên nên tìm hiểu trước nơi mình muốn vào.
Có bằng mà không có kinh nghiệm thì xin việc thế nào?
Nhận những vị trí cho phép học việc, đi thực tập, làm thêm những việc nhỏ để có sản phẩm thật. Kể rõ những gì bạn đã tự làm được trong lúc học sẽ giúp nhiều hơn chỉ đưa bảng điểm.
Người lớn tuổi có nên đi học lấy bằng không?
Nên nếu tấm bằng mở được cánh cửa bạn đang cần, như được làm chính thức hay lên vị trí mới. Người lớn tuổi học với kinh nghiệm thật nên thường tiếp thu nhanh và dùng ngay được.
Nhà tuyển dụng có kiểm tra tay nghề thật không?
Nhiều nơi có, nhất là với nghề kỹ thuật, bằng cách cho làm thử hay hỏi tình huống. Nơi không kiểm tra lúc tuyển thì sẽ thấy tay nghề thật trong vài tuần đầu làm việc.
Bằng nước ngoài có giá trị hơn bằng trong nước không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Giá trị phụ thuộc vào nơi bạn làm việc có công nhận không và chương trình học có hợp với nghề không. Một số nghề còn yêu cầu thủ tục công nhận văn bằng, nên hỏi cơ quan quản lý.
