Một kỹ năng nghề khó thường là nhiều khúc nhỏ ghép lại với nhau. Tách ra từng khúc, tìm khúc mình yếu nhất, luyện riêng nó cho tới khi chắc rồi mới ghép lại, nhanh hơn nhiều so với cứ làm cả việc từ đầu tới cuối và mong mình tự giỏi lên.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Tập trước mình nói luyện tập có chủ đích phải nhắm vào một chỗ cụ thể. Tập này mình nói cách tìm ra chỗ cụ thể đó, bằng việc chặt một kỹ năng lớn thành từng khúc như người ta chặt cây mía để ăn.
Vì sao làm cả việc từ đầu tới cuối lại học chậm?
Khi bạn làm một việc trọn vẹn, ví dụ đóng một cái ghế đẩu, bạn đi qua rất nhiều bước: đo, cắt, bào, làm mộng, ghép, chà, sơn. Mỗi bước bạn chỉ làm một lần, và nếu cái ghế ra xấu thì bạn không biết lỗi nằm ở bước nào.
Thêm nữa, những bước bạn đã giỏi chiếm phần lớn thời gian, còn bước bạn yếu thì chỉ thoáng qua vài phút. Làm mười cái ghế, bạn chỉ luyện bước yếu mười lần ngắn ngủi, trong khi tốn thời gian của cả mười cái ghế.
Người học việc ở các làng nghề xưa nhiều khi phải làm đi làm lại đúng một khâu suốt mấy tháng, như chỉ bào gỗ hay chỉ đục mộng. Nghe thì cực, nhưng nó có lý: dồn hết số lần lặp vào đúng một thứ.
Mình không khuyên bạn quay về kiểu học cực đoan đó, nhưng cái lý bên trong thì đáng giữ.
Cách chặt một kỹ năng thành từng khúc
Bước đầu là viết ra tất cả các bước của việc đó theo thứ tự, càng chi tiết càng tốt. Đừng viết ghép mộng, mà viết lấy dấu, cưa đường vai, đục lỗ, gọt má, thử khít. Mỗi dòng nên là một thao tác bạn có thể làm riêng.
Bước hai là đánh dấu khúc nào bạn chắc tay, khúc nào bạn hay sai. Nếu không chắc, nhìn lại vài sản phẩm gần đây và tự hỏi chỗ nào phải sửa nhiều nhất.
Bước ba là hỏi người giỏi hơn xem bạn có bỏ sót khúc nào không. Rất hay gặp chuyện người học không biết có một khúc tồn tại, vì người thầy làm nó nhanh tới mức không ai nhìn thấy, như cách cầm dụng cụ hay tư thế đứng.
Khi đã có danh sách, bạn sẽ ngạc nhiên vì thường chỉ một hai khúc là gây ra phần lớn cái xấu của sản phẩm.
Ví dụ ở vài nghề khác nhau
Ở nghề may, việc may một chiếc áo sơ mi có thể chặt thành cắt vải, may vai, tra cổ, tra tay, may sườn, làm khuy, là ủi. Nhiều người học thấy tra cổ là khúc khó nhất. Thay vì may cả chiếc áo, họ cắt vài chục mảnh cổ áo từ vải vụn và tra đi tra lại.
Ở nghề sửa xe máy, việc chẩn đoán xe khó nổ có thể chặt thành kiểm nhiên liệu, kiểm đánh lửa, kiểm hơi, kiểm điện. Người học có thể luyện riêng khâu kiểm đánh lửa trên vài chiếc xe cũ, cho tới khi nhìn tia lửa là biết tốt hay yếu.
Ở nghề văn phòng như kế toán, việc lập báo cáo cuối tháng có thể chặt thành thu chứng từ, nhập liệu, đối chiếu, khoá sổ, lập báo cáo. Ai hay sai ở khâu đối chiếu có thể lấy số liệu tháng cũ ra tự đối chiếu lại, biết trước đáp án để so.
Cách chặt khác nhau, nhưng nguyên tắc giống nhau: tìm khúc yếu, luyện riêng, có đáp án để so.
Luyện riêng một khúc thế nào cho hiệu quả
Khi luyện một khúc, hãy làm nó nhiều lần liên tiếp trong một buổi, với vật liệu rẻ. Mục tiêu là số lần lặp có phản hồi, không phải sản phẩm đẹp.
Thay đổi điều kiện một chút giữa các lần: gỗ cứng và gỗ mềm, vải dày và vải mỏng, xe đời cũ và đời mới. Luyện trong một điều kiện duy nhất thì tay quen đúng điều kiện đó, gặp cái khác lại lúng túng.
Tách một khúc ra luyện riêng cũng giúp bạn dễ nhờ người góp ý hơn. Đưa người thầy xem mười mảnh cổ áo, họ chỉ ra lỗi chung trong một phút. Đưa họ xem cả chiếc áo, họ phải tìm lỗi khắp nơi.
Khi một khúc đã thành dễ, đừng luyện tiếp nó nữa, chuyển sang khúc yếu tiếp theo.
Đừng quên bước ghép lại
Có một cái bẫy là luyện từng khúc giỏi rồi mà ghép lại vẫn không ổn. Lý do là giữa các khúc có những chỗ nối: kết thúc khúc trước phải chuẩn bị cho khúc sau. Mộng đục đẹp nhưng lấy dấu lệch từ đầu thì ghép vẫn hở.
Vì vậy sau mỗi đợt luyện riêng, hãy làm vài sản phẩm trọn vẹn để kiểm tra. Nếu chỗ yếu cũ không còn, có thể một chỗ yếu mới lộ ra ở mối nối giữa hai khúc, và đó là thứ cần luyện tiếp.
Nhịp tốt cho nhiều người là luyện khúc trong tuần, làm trọn vẹn vào cuối tuần, rồi chọn khúc mới cho tuần sau.
Việc nhỏ cho tuần này: chọn một việc bạn hay làm, viết ra tất cả các bước, khoanh tròn đúng một bước bạn yếu nhất, và luyện riêng bước đó ít nhất hai mươi lần.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ năng nào cũng chia nhỏ được không?
Phần lớn kỹ năng nghề chia được. Có những kỹ năng mang tính cảm giác tổng thể như phán đoán bệnh máy hay cảm nhận khách, nhưng ngay cả những kỹ năng đó cũng có những bước nhỏ để luyện riêng.
Chia nhỏ quá có làm mất cái nhìn toàn cảnh không?
Có thể nếu bạn chỉ luyện từng khúc mà không bao giờ ghép lại. Vì vậy nên xen kẽ luyện khúc với làm sản phẩm trọn vẹn để giữ cái nhìn chung.
Luyện một khúc bao lâu thì nên chuyển khúc khác?
Khi khúc đó không còn là chỗ bạn hay sai trong việc thật, hoặc khi bạn làm nó trơn tru mà không cần tập trung hết sức. Lúc đó tiếp tục luyện chỉ còn là lặp lại cho vui.
Không có vật liệu thừa để luyện thì làm sao?
Hỏi xưởng hoặc tiệm quen xin vật liệu vụn, dùng đồ cũ hỏng, hoặc luyện ở kích thước nhỏ hơn. Với nghề văn phòng, dùng số liệu cũ hoặc bài tập tự đặt.
Người học việc có nên tự chia khúc hay chờ thầy chia?
Tự chia thử trước rồi đưa thầy xem là tốt nhất. Tự chia giúp bạn hiểu việc sâu hơn, còn thầy giúp chỉ ra những khúc bạn không biết là có.
