Tay nghề hay chững lại đúng vào lúc mình đã làm được những việc quen một cách trơn tru, và không còn gì đẩy mình ra khỏi vùng an toàn. Muốn vượt, bạn phải tìm lại chỗ yếu cụ thể, đổi điều kiện làm việc, nhận việc khó hơn một bậc và nhờ người giỏi hơn nhìn lại cách mình làm.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Ai học nghề cũng trải qua giai đoạn này. Mấy năm đầu thấy mình lên tay từng tháng, rồi bỗng một ngày nhận ra cả năm nay mình chẳng khác gì năm ngoái. Tập này mình nói vì sao nó xảy ra, và làm gì để đi tiếp.
Vì sao giai đoạn chững lại gần như ai cũng gặp?
Mấy năm đầu học nghề, mỗi ngày đều có thứ mới. Mỗi việc là một lần học, và vì bạn biết quá ít nên học gì cũng thấy tiến bộ rõ. Giống như leo dốc ở chân núi, bước nào cũng thấy mình lên cao.
Tới khi bạn đã làm được phần lớn việc thường gặp, cơ hội học tự nhiên ít đi. Việc nào cũng quen, bạn làm nhanh, khách hài lòng, chủ hài lòng. Không còn gì buộc bạn phải nghĩ khác.
Thêm nữa, những gì còn lại để học thường là những thứ khó, hiếm gặp, và tiến bộ ở đó chậm hơn nhiều. Bạn phải bỏ ra công sức gấp mấy lần mà chỉ thấy tiến một chút.
Chững lại không có nghĩa là bạn đã chạm trần năng lực. Nó có nghĩa là cách học cũ đã hết tác dụng, và bạn cần một cách học mới.
Chững thật hay chỉ là mệt?
Trước khi tìm cách vượt, nên phân biệt hai thứ. Có lúc bạn không tiến vì cơ thể và đầu óc đã quá tải: làm liên tục không nghỉ, ngủ ít, áp lực tiền bạc. Lúc đó cố luyện thêm chỉ làm tệ hơn.
Dấu hiệu của mệt là bạn làm sai cả những việc trước đây chắc tay, hay quên, hay cáu, và chẳng còn hứng thú với nghề. Dấu hiệu của chững thật là bạn vẫn làm tốt việc quen, vẫn thích nghề, chỉ là không thấy mình giỏi thêm.
Nếu là mệt, việc đầu tiên là nghỉ cho đủ, giảm bớt việc, và chăm lại sức khoẻ. Nhiều người sau một đợt nghỉ thật sự thấy tay nghề tự trở lại, thậm chí sáng ra những điều trước đây không thấy.
Nếu là chững thật, những cách dưới đây sẽ có tác dụng.
Tìm lại chỗ yếu khi tưởng mình không còn chỗ yếu
Khi đã giỏi việc quen, chỗ yếu không còn hiện ra rõ như hồi mới học. Bạn phải đi tìm nó. Cách thứ nhất là so mình với người giỏi nhất mà bạn biết trong nghề, không phải người ngang hàng. Họ làm gì mà mình chưa làm được.
Cách thứ hai là đọc lại sổ tay nghề, nếu bạn có, tìm những lỗi nhỏ còn lặp lại, hay những việc mất thời gian hơn mức đáng lẽ.
Cách thứ ba là hỏi khách hoặc người làm khâu sau bạn. Đôi khi bạn nghĩ mình làm xong việc là đủ, nhưng họ thấy những bất tiện mà bạn không thấy: tủ bếp đẹp mà ngăn kéo hơi nặng, bản báo cáo đúng mà khó đọc.
Chỗ yếu ở giai đoạn này thường tinh tế hơn: tốc độ, độ đều, cách xử lý ca khó, khả năng giải thích. Nhưng chúng chính là thứ tách người giỏi khỏi người rất giỏi.
Đổi điều kiện làm việc và nhận việc khó hơn một bậc
Một cách hiệu quả để thoát khỏi vùng quen là thay đổi điều kiện. Làm với vật liệu khác, dụng cụ khác, loại khách khác. Một thợ mộc quen gỗ công nghiệp thử làm vài món bằng gỗ tự nhiên. Một kỹ thuật viên quen một dòng máy thử sửa một dòng khác.
Thay đổi điều kiện làm lộ ra những thứ bạn đang làm theo thói quen mà không hiểu hết. Khi gỗ tự nhiên co ngót khác gỗ công nghiệp, bạn buộc phải học lại cách tính khe hở.
Cách thứ hai là nhận một việc khó hơn mức bạn quen một bậc, không phải mười bậc. Một việc mà bạn nghĩ mình làm được nhưng phải tập trung hết sức và có thể cần hỏi người khác.
Nếu bạn đang làm thuê, có thể xin chủ cho thử những việc đó dưới sự giám sát. Nếu bạn tự làm, có thể nhận một việc như vậy với giá công vừa phải, nói rõ với khách nếu cần thêm thời gian.
Tìm một người thầy mới cho giai đoạn mới
Người thầy dạy bạn những năm đầu có thể đã truyền gần hết những gì họ có thể truyền. Đó không phải lỗi của ai. Giai đoạn mới thường cần một người khác, giỏi ở đúng chỗ bạn muốn đi tiếp.
Người đó không nhất thiết phải là thầy chính thức. Có thể là một thợ cả ở xưởng khác mà bạn xin tới phụ vài buổi, một người làm cùng nghề ở tỉnh khác mà bạn trao đổi qua điện thoại, hay một nhóm người cùng nghề hay chia sẻ kinh nghiệm.
Ở giai đoạn này, chỉ vài lời của người giỏi có thể mở ra cả một hướng mới, vì bạn đã có đủ nền để hiểu họ nói gì.
Việc nhỏ cho tuần này: viết ra tên một người làm cùng nghề mà bạn nể nhất, và nghĩ xem bạn có thể xin xem họ làm việc trong một buổi không.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn chững lại thường kéo dài bao lâu?
Không có thời gian cố định. Nếu không thay đổi cách học, nó có thể kéo dài nhiều năm. Khi bạn chủ động tìm chỗ yếu và nhận việc khó hơn, nhiều người thấy tiến bộ trở lại sau vài tháng.
Chững lại có phải dấu hiệu nên đổi nghề?
Không nhất thiết. Hầu hết người làm nghề đều gặp giai đoạn này. Chỉ nên nghĩ tới đổi nghề khi bạn đã thử nhiều cách mà vẫn mất hẳn hứng thú với công việc.
Có nên học thêm một nghề phụ khi bị chững?
Có thể, nếu nghề phụ nằm sát bên nghề chính và giúp bạn nhìn việc chính theo cách mới. Nhưng nếu học thêm chỉ để trốn cảm giác chững, nó thường không giải quyết được gì.
Làm sao giữ hứng thú khi nghề đã thành quen?
Đặt cho mình những mục tiêu nhỏ, cụ thể và hơi khó, như làm một món chưa từng làm hay giảm thời gian một việc quen. Dạy lại người mới cũng là cách nhiều người tìm lại hứng thú với nghề.
Tuổi tác có làm tay nghề chững lại không?
Sức khoẻ có thể làm chậm một số việc nặng, nhưng tay nghề về phán đoán và xử lý ca khó thường vẫn tăng theo năm tháng nếu bạn còn học. Nhiều người giỏi nhất ở giai đoạn sau của đời nghề.
