Với đa số người làm nghề, cách chắc nhất là đào thật sâu một mũi nhọn trước, đủ để người khác tìm đến mình vì đúng cái việc đó, rồi mới mở rộng dần sang những việc nằm sát bên. Biết nhiều mà không sâu cái nào thì dễ bị thay, còn sâu một cái mà không biết gì xung quanh thì dễ bị kẹt.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Tập đầu tiên mình bàn câu hỏi mà gần như ai mới vào nghề cũng tự hỏi trong một đêm mất ngủ: nên dồn hết sức vào một thứ, hay học mỗi thứ một ít cho chắc ăn. Mình sẽ nói vì sao câu trả lời không phải chọn một bỏ một, mà là chọn thứ tự.
Vì sao chọn một bỏ một là câu hỏi sai?
Người ta hay đặt vấn đề như hai con đường tách hẳn: một bên là chuyên gia chỉ biết đúng một việc, một bên là người biết tuốt nhưng việc nào cũng làng nhàng. Đặt như vậy thì bên nào nghe cũng thấy thiệt.
Thật ra những người giỏi nghề mà mình từng gặp hầu như không thuộc hẳn bên nào. Một anh thợ điện giỏi thường rất sâu ở phần đi dây và tủ điện, nhưng anh ấy cũng biết đọc bản vẽ xây dựng, biết đục tường sao cho thợ hồ khỏi chửi, biết nói chuyện với chủ nhà về chỗ đặt ổ cắm.
Cái sâu là thứ khiến người ta gọi anh ấy. Cái rộng là thứ khiến người ta muốn gọi anh ấy lần nữa. Thiếu cái sâu thì không ai nhớ tên, thiếu cái rộng thì làm xong việc mà để lại một mớ rắc rối cho người khác.
Nên câu hỏi đúng không phải là sâu hay rộng, mà là sâu cái gì trước, và rộng tới đâu thì vừa.
Người hình chữ T là gì và vì sao hay được nhắc?
Hình chữ T là cách nói hình ảnh cho kiểu người vừa kể. Nét dọc của chữ T là chuyên môn chính, đào thật sâu. Nét ngang là những hiểu biết đủ dùng về các việc nằm kề bên, đủ để phối hợp, đủ để không làm hỏng việc của người khác.
Ví dụ một cô kế toán. Nét dọc của cô là sổ sách và thuế, phần này cô phải chắc tới mức không cần tra lại những thứ cơ bản. Nét ngang là hiểu sơ về bán hàng, về kho, về phần mềm, để khi chủ hỏi vì sao tháng này lãi mỏng, cô chỉ ra được chỗ hở nằm ở khâu nào chứ không chỉ đọc lại con số.
Điều đáng để ý là nét ngang không cần sâu. Cô kế toán không cần biết bán hàng giỏi như người bán hàng. Cô chỉ cần hiểu đủ để đặt đúng câu hỏi. Nhiều người hiểu nhầm chỗ này, cố học nét ngang tới mức sâu như nét dọc, rồi mệt và bỏ dở cả hai.
Một cách tự kiểm tra đơn giản là thế này. Ở nét dọc, bạn có thể dạy lại cho người khác và trả lời được câu hỏi khó. Ở nét ngang, bạn hiểu được người trong nghề đó đang nói gì và biết lúc nào phải gọi họ.
Vì sao nên đào sâu trước rồi mới mở rộng?
Lý do thứ nhất là chuyện được tin. Người mới vào nghề chưa có tên tuổi gì, và thứ đầu tiên giúp mình có tên là làm một việc tốt hơn hẳn người xung quanh. Khách nhớ người thợ làm cửa gỗ khít nhất phố, chứ không nhớ người làm được cả cửa, cả bàn, cả tủ nhưng cái nào cũng tạm.
Lý do thứ hai là đào sâu một việc dạy mình cách học. Khi đã đi tới tận đáy một kỹ năng, mình biết thế nào là chưa đủ, thế nào là đủ, và cảm giác khi một thứ khó dần dần trở nên dễ. Cái cảm giác đó mang sang được việc khác. Người chưa từng giỏi hẳn một thứ gì thường không biết mình còn thiếu bao xa.
Lý do thứ ba thực tế hơn: thời gian và sức có hạn. Học năm việc một lúc, mỗi việc tiến rất chậm, và bạn sẽ ở mức làng nhàng rất lâu. Chính quãng làng nhàng kéo dài đó làm nhiều người nản rồi đổi nghề.
Mở rộng sau khi đã sâu cũng nhanh hơn nhiều. Anh thợ điện đã thạo tủ điện học sang hệ thống camera hay chuông cửa chỉ vài tuần là quen, vì nền đã có sẵn.
Khi nào thì đa năng lại là lựa chọn đúng?
Cũng có lúc rộng trước là hợp lý, và mình nói thẳng để bạn khỏi nghĩ chỉ có một đường. Lúc thứ nhất là khi bạn chưa biết mình hợp nghề gì. Năm đầu vào làm, thử vài việc khác nhau giúp bạn biết mình mê cái gì, ghét cái gì, và giỏi tự nhiên ở đâu.
Lúc thứ hai là khi nơi bạn làm quá nhỏ để có người chuyên từng việc. Một xưởng ba người ở huyện thì ai cũng phải kiêm, và người biết nhiều việc được quý hơn người chỉ làm được một việc. Tập sau mình sẽ nói riêng về người thợ đa năng ở xưởng nhỏ.
Lúc thứ ba là khi nghề của bạn đang thay đổi nhanh. Nếu cái mũi nhọn bạn đang đào có dấu hiệu bị máy móc thay dần, thì nét ngang chính là cái phao. Người đã có sẵn hiểu biết về việc bên cạnh sẽ chuyển hướng dễ hơn rất nhiều.
Nhưng kể cả trong ba trường hợp đó, mình vẫn khuyên bạn chọn một thứ để đi sâu sớm nhất có thể. Rộng mà có một chỗ sâu vẫn khác hẳn rộng mà phẳng lì.
Làm sao biết mình đang ở đâu trên con đường đó?
Bạn thử ngồi trả lời ba câu hỏi. Câu thứ nhất: nếu người ta chỉ được nhờ bạn đúng một việc, đó là việc gì. Nếu bạn lúng túng không trả lời được, có lẽ nét dọc của bạn chưa rõ.
Câu thứ hai: trong việc đó, bạn đã từng gặp tình huống nào khó mà tự gỡ được chưa. Biết làm việc trơn tru khi mọi thứ bình thường mới là nửa đường. Người sâu nghề là người gỡ được lúc mọi thứ không bình thường.
Câu thứ ba: bạn có hiểu những người làm cùng dây chuyền với mình không. Thợ mộc có hiểu thợ sơn cần mặt gỗ thế nào không. Lập trình viên có hiểu người dùng cầm điện thoại bằng một tay không. Câu này đo nét ngang của bạn.
Việc nhỏ cho tuần này: viết ra một dòng về mũi nhọn bạn muốn người khác nhớ đến, và ba việc kề bên bạn cần hiểu thêm. Dán nó ở chỗ hay nhìn thấy. Mỗi lần định học thêm một thứ mới, nhìn lại tờ giấy đó trước.
Câu hỏi thường gặp
Người hình chữ T có cần giỏi đều mọi thứ không?
Không. Nét dọc cần sâu, còn nét ngang chỉ cần đủ hiểu để phối hợp và đặt đúng câu hỏi. Cố học nét ngang sâu như nét dọc thường làm mình mệt và dở dang cả hai.
Mới ra trường nên chọn chuyên môn ngay hay thử nhiều việc?
Thử vài việc trong năm đầu là hợp lý nếu bạn chưa biết mình hợp gì. Nhưng nên đặt cho mình một hạn, rồi chọn một thứ để đi sâu, vì quãng thử kéo dài quá lâu dễ biến thành quãng làng nhàng.
Chuyên sâu quá có bị lỗi thời khi nghề thay đổi không?
Có rủi ro đó, nhất là khi máy móc hay phần mềm thay dần một khâu. Cách giữ mình là luôn có nét ngang, tức là hiểu các việc kề bên, để khi cần thì chuyển hướng bằng nền đã có sẵn.
Bao nhiêu kỹ năng kề bên là đủ?
Không có con số cố định. Một cách thực dụng là liệt kê những người bạn phải làm việc cùng hằng ngày, rồi học vừa đủ về việc của từng người để không làm khó họ và hiểu họ nói gì.
Đa năng có làm hồ sơ xin việc kém đi không?
Không nếu bạn kể có trọng tâm. Người tuyển muốn thấy một thứ bạn làm rất tốt trước, rồi mới tới những thứ bạn biết thêm. Liệt kê mười kỹ năng ngang hàng nhau thì nhìn giống người chưa chọn được hướng.
