Không có một con số giờ cố định nào biến người ta thành người giỏi nghề. Con số mười nghìn giờ mà bạn hay nghe chỉ là mức trung bình rút ra từ một nhóm người học nhạc, còn thời gian thật của bạn phụ thuộc vào nghề khó tới đâu, bạn luyện kiểu gì, và có ai chỉ lỗi cho bạn hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Tập này mình gỡ một con số được nhắc nhiều tới mức gần như thành câu cửa miệng. Mình sẽ nói nó từ đâu ra, vì sao nó bị hiểu sai, và nếu không đếm giờ thì người làm nghề nên đo tiến bộ của mình bằng gì.
Con số mười nghìn giờ từ đâu ra?
Con số này lan rộng qua sách báo phổ thông, dựa trên một nghiên cứu về những người học đàn. Các nhà nghiên cứu thấy những người chơi giỏi nhất trong nhóm đã tích luỹ số giờ luyện tập nhiều hơn hẳn những người chơi khá, và tính trung bình thì ra một con số quanh mức mười nghìn giờ khi họ khoảng hai mươi tuổi.
Có ba chi tiết hay bị bỏ qua. Thứ nhất, đó là số trung bình, nghĩa là có người cần ít hơn nhiều, có người cần nhiều hơn nhiều. Thứ hai, đó là giờ luyện tập có người hướng dẫn và có mục tiêu rõ, không phải giờ đánh đàn cho vui. Thứ ba, đó là nghề đàn, một nghề có bài bản rất rõ ràng từ mấy trăm năm.
Chính những người làm nghiên cứu gốc về sau đã nói rằng con số tròn trịa ấy bị hiểu quá đơn giản. Họ không có ý nói cứ đủ mười nghìn giờ là thành giỏi.
Nói vậy không có nghĩa là con số vô ích. Nó nhắc một điều đúng: giỏi nghề cần rất nhiều năm, không có đường tắt vài tháng.
Vì sao làm lâu năm chưa chắc đã giỏi?
Bạn chắc đã gặp người làm một nghề hai chục năm mà tay nghề vẫn như năm thứ ba. Không phải họ lười. Họ chỉ lặp lại đúng một năm kinh nghiệm hai chục lần.
Lý do là trong công việc hằng ngày, người ta thường làm những thứ mình đã biết làm, vì đó là cách an toàn và nhanh. Một anh thợ sơn quen một loại sơn, một kiểu pha, một cách lăn, làm mãi thì nhanh tay hơn nhưng không học thêm gì mới.
Tay nghề chỉ tăng khi mình gặp thứ hơi quá sức, làm thử, sai, và có ai đó hoặc chính mình chỉ ra sai ở đâu. Thiếu một trong ba thứ đó, năm tháng trôi qua mà tay nghề đứng yên.
Đây cũng là lý do người trẻ chịu khó nhận việc khó và chịu nghe chê đôi khi vượt người làm lâu hơn họ mấy năm.
Những mốc tay nghề thường gặp trong một nghề
Nếu không đếm giờ, mình thích chia con đường nghề thành vài mốc theo việc mình làm được. Mốc thứ nhất là làm theo được: có người chỉ từng bước thì làm đúng. Đa số người học việc qua mốc này sau vài tháng tới một năm, tuỳ nghề.
Mốc thứ hai là làm một mình được việc quen: giao một việc bình thường, không cần ai đứng cạnh, làm xong đạt yêu cầu. Ở nhiều nghề tay chân, mốc này thường mất vài năm.
Mốc thứ ba là gỡ được việc lạ: gặp tình huống chưa thấy bao giờ, vẫn tìm ra cách làm an toàn và đúng. Đây là chỗ phân biệt thợ với thợ giỏi, và thường cần nhiều năm hơn nữa.
Mốc thứ tư là dạy được và đặt ra chuẩn: bạn giải thích được vì sao làm thế này mà không làm thế kia, và người khác học theo cách của bạn. Không phải ai cũng tới mốc này, và tới được thì thường đã mất cả chục năm trở lên.
Điều gì làm đường nghề ngắn lại hoặc dài ra?
Thứ làm đường ngắn lại rõ nhất là có người chỉ lỗi sớm. Một lỗi tự phát hiện có khi mất vài tháng, người giỏi nhìn qua chỉ ra trong vài giây. Học trò có thầy tốt thường đi nhanh hơn người tự mò rất nhiều.
Thứ hai là gặp nhiều tình huống khác nhau. Một thợ sửa xe ở tiệm đông khách, đủ loại xe, gặp nhiều bệnh trong một năm hơn thợ ở tiệm vắng gặp trong ba năm.
Thứ ba là thói quen nhìn lại. Người làm xong việc ngồi nghĩ năm phút xem chỗ nào chưa ổn sẽ tích luỹ nhanh hơn người làm xong là quên.
Ngược lại, đường dài ra khi bạn chỉ làm việc dễ, khi không ai dám chê bạn, và khi bạn tự ái mỗi lần bị sửa. Ba thứ này hay đi cùng nhau, nhất là khi đã có chút tên tuổi.
Tự đo tiến bộ tay nghề thay vì đếm giờ
Thay vì đếm giờ, bạn thử đếm những thứ cụ thể hơn. Bao nhiêu lỗi bạn mắc lại trong tháng này so với tháng trước. Việc quen bây giờ mất bao lâu so với nửa năm trước. Có bao nhiêu tình huống lạ bạn tự gỡ được mà không phải gọi người.
Một cách nữa rất hiệu quả là giữ lại sản phẩm hoặc ảnh chụp việc làm của mình theo thời gian. Thợ mộc giữ một mẫu mộng ghép làm năm đầu, thợ hàn giữ ảnh đường hàn, người viết giữ bản thảo cũ. Nhìn lại sau một năm, bạn sẽ thấy rõ mình đã đi được bao xa, điều mà cảm giác hằng ngày không cho thấy.
Và cuối cùng, hỏi người giỏi hơn một câu thẳng: nếu giao việc này cho bạn mà không đứng cạnh, họ có yên tâm không. Câu trả lời của họ thường là thước đo chính xác nhất.
Việc nhỏ cho tuần này: chụp lại một sản phẩm bạn vừa làm, ghi ngày tháng, cất vào một thư mục riêng. Đó là điểm mốc đầu tiên để sau này bạn so.
Câu hỏi thường gặp
Mười nghìn giờ tương đương bao nhiêu năm làm việc?
Nếu luyện có chủ đích khoảng hai tiếng mỗi ngày thì mất hơn chục năm. Nhưng con số này chỉ là trung bình của một nhóm nghiên cứu, không nên dùng làm hạn chót cho mình.
Học nghề ngắn hạn vài tháng có thành thợ được không?
Vài tháng thường đủ để làm theo được những việc cơ bản dưới sự hướng dẫn. Để làm một mình chắc tay và gỡ được việc lạ thì cần thêm nhiều năm làm thật, có người chỉ lỗi.
Có người năng khiếu học nhanh hơn hẳn không?
Có người tiếp thu một số kỹ năng nhanh hơn, nhất là những việc cần cảm giác tay hay tai. Nhưng ở hầu hết các nghề, khoảng cách lớn nhất giữa người giỏi và người thường đến từ cách luyện và số tình huống đã gặp.
Làm sao biết mình đã vượt mức học việc?
Khi người hướng dẫn giao việc quen mà không cần đứng cạnh, và kết quả đạt yêu cầu mà không phải sửa lại, đó là dấu hiệu bạn đã qua mức học việc.
Lớn tuổi mới học nghề thì có kịp giỏi không?
Kịp, vì phần lớn tay nghề đến từ cách luyện chứ không đến từ tuổi. Người lớn tuổi thường có lợi thế về kỷ luật và kinh nghiệm sống, chỉ cần chịu nghe chỉ lỗi như một người mới.
