Người giỏi nghề mà không có bằng có thể chứng minh mình bằng ba thứ: sản phẩm và công trình đã làm, có ảnh và có chỗ để người ta tới xem; lời chứng của khách và của người cùng nghề; và sẵn lòng làm thử trước mặt người cần. Nếu nghề của bạn có kỳ đánh giá kỹ năng, đi thi lấy giấy là cách gọn nhất để khỏi phải giải thích lại mỗi lần.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Ở Việt Nam có rất nhiều người thợ giỏi học nghề từ cha chú, từ xưởng, từ chính đôi tay mình, chưa từng đi học lớp nào. Tập này dành cho họ, và cho những ai đang cần thuyết phục người khác rằng mình làm được việc.
Vì sao không có bằng lại thành rào cản?
Người cần thuê thường không có thời gian hay khả năng để tự đánh giá tay nghề của bạn. Một chủ nhà không biết nhìn mối hàn. Một phòng nhân sự ở công ty lớn không biết bào gỗ. Họ dùng bằng cấp như một lối tắt để đoán.
Khi bạn không có lối tắt đó, bạn phải cho họ một cách khác để đoán đúng. Và cách đó phải dễ hiểu với người không trong nghề.
Rào cản lớn nhất thường không ở xưởng nhỏ hay khách cá nhân, mà ở những nơi có quy trình tuyển dụng cố định, những công trình có yêu cầu hồ sơ, hay những việc mà quy định bắt buộc chứng chỉ.
Với những nơi bắt buộc, không có cách nào khác ngoài đi thi lấy giấy. Với những nơi còn lại, bạn có nhiều cách để chứng minh.
Sản phẩm là bằng chứng mạnh nhất
Không có gì thuyết phục bằng một thứ mình đã làm ra mà người ta nhìn được, sờ được. Hãy giữ lại ảnh của mọi công trình, mọi sản phẩm, càng rõ càng tốt, chụp cả trước và sau, chụp cả những chi tiết chỉ người trong nghề mới để ý.
Nếu được khách đồng ý, ghi lại nơi có thể tới xem tận mắt. Một cái cầu thang gỗ đã dùng năm năm mà vẫn chắc, không kêu, là bằng chứng mà không tấm bằng nào sánh được.
Sắp xếp những ảnh đó thành một bộ dễ xem, theo loại việc, theo thời gian. Có thể in ra một cuốn album, hoặc giữ trong điện thoại theo từng thư mục. Khi khách hay người tuyển hỏi, bạn mở ra ngay được.
Chuyên mục hồ sơ năng lực của podcast này sẽ đi sâu hơn chuyện chụp và kể về việc đã làm.
Lời chứng của khách và của người cùng nghề
Lời của người khác nói về bạn thường đáng tin hơn lời bạn tự nói về mình. Khi làm xong một việc khách rất hài lòng, hãy hỏi họ có sẵn lòng làm người giới thiệu không, có thể cho số điện thoại để khách mới gọi hỏi không.
Người cùng nghề, nhất là người có tiếng, có bằng cấp, đứng ra giới thiệu bạn là một sự bảo đảm rất mạnh. Một kỹ sư từng làm cùng bạn ở công trình nói rằng anh này làm điện rất chắc, giá trị lớn hơn bạn tưởng.
Giữ quan hệ tốt với những người đó, và đừng nhờ họ giới thiệu khi bạn không chắc làm được việc. Một lần làm hỏng việc được giới thiệu là làm mất uy tín của cả người giới thiệu.
Người thầy cũ, nếu có, cũng là người giới thiệu tốt nhất.
Sẵn lòng làm thử
Khi đi xin việc ở xưởng hay công trình, đề nghị làm thử một buổi là cách nhanh nhất để vượt qua câu hỏi bằng cấp. Người tuyển nhìn bạn làm nửa tiếng biết nhiều hơn đọc hồ sơ cả ngày.
Với khách cá nhân, có thể bắt đầu bằng một việc nhỏ để họ thấy cách bạn làm, trước khi nhận việc lớn. Nhiều khách sẵn lòng thử với việc nhỏ và giao việc lớn sau khi thấy kết quả.
Khi làm thử, làm đúng như làm thật: chuẩn bị chu đáo, an toàn, gọn gàng, giải thích những gì mình làm. Người xem đánh giá cả thái độ lẫn tay nghề.
Đừng ngại làm thử miễn phí ở mức hợp lý, nhưng cũng đừng để người ta lợi dụng làm thử thành làm không công kéo dài.
Khi nào nên đi thi lấy giấy?
Nếu bạn hay gặp những cánh cửa đóng vì không có giấy, có lẽ đã tới lúc đi thi. Với nhiều nghề, có những kỳ đánh giá kỹ năng nghề cho phép người đã làm lâu năm đăng ký thi mà không cần học lại toàn bộ chương trình. Hỏi cơ quan quản lý hoặc trường nghề ở địa phương để biết nghề của bạn có không.
Người làm lâu năm đi thi thường đỗ phần thực hành dễ, nhưng cần ôn phần lý thuyết và an toàn, như mình đã nói ở tập trước.
Tấm giấy không làm bạn giỏi hơn, nhưng nó tiết kiệm cho bạn rất nhiều lần phải giải thích, và mở thêm những việc lớn hơn.
Việc nhỏ cho tuần này: chụp lại ảnh rõ của năm việc bạn tự hào nhất trong năm qua, gom vào một thư mục, và xin một khách cũ cho phép bạn dùng tên họ làm người giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Không có bằng có xin vào công ty lớn được không?
Có thể được ở những vị trí kỹ thuật nếu bạn chứng minh được tay nghề, nhưng nhiều công ty lớn có yêu cầu giấy tờ cố định. Đi thi lấy chứng chỉ phù hợp sẽ mở cửa dễ hơn nhiều.
Tự học có thi lấy chứng chỉ nghề được không?
Nhiều kỳ đánh giá kỹ năng cho phép người tự học hoặc đã làm lâu năm đăng ký thi. Điều kiện cụ thể tuỳ nghề và tuỳ nơi tổ chức, nên hỏi trực tiếp trước khi chuẩn bị.
Khách có hay hỏi bằng cấp của thợ không?
Khách cá nhân ít khi hỏi, họ quan tâm việc đã làm và lời giới thiệu. Khách là doanh nghiệp, công trình lớn thì thường hỏi giấy tờ, nhất là với những việc có yêu cầu an toàn.
Làm sao kể về kinh nghiệm khi không có bằng?
Kể cụ thể: đã làm bao nhiêu năm, những loại việc nào, công trình nào tiêu biểu, gặp ca khó nào và xử lý ra sao. Câu chuyện cụ thể thuyết phục hơn mọi lời tự khen chung chung.
Có nên khai là có bằng khi không có?
Tuyệt đối không. Khai gian bằng cấp có thể bị phát hiện bất cứ lúc nào, làm mất việc, mất uy tín, và có thể vi phạm pháp luật. Tay nghề thật cộng với sự trung thực luôn là đường dài hơn.
