Tay nghề thật của thợ điện dân dụng không nằm ở chỗ đấu được dây cho đèn sáng. Nó nằm ở thói quen an toàn đã thành phản xạ, ở việc tính tải đúng, đi dây gọn để người sau còn sửa được, và ở khả năng lần ra lỗi khi hệ thống trục trặc. Đây là nghề mà một lần chủ quan có thể phải trả bằng tính mạng, của mình hoặc của người khác.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Mở chuyên mục các nghề kỹ thuật, mình bắt đầu với nghề điện, vì đó là nghề mà nhà nào cũng cần và cũng là nghề người ta hay nghĩ học vài buổi là làm được. Tập này không dạy đấu điện, mình chỉ kể nghề này đòi hỏi những gì.
An toàn phải thành phản xạ, không phải thành kiến thức
Thợ điện nào cũng biết phải ngắt điện trước khi làm. Nhưng biết và làm mỗi lần là hai chuyện khác nhau. Tai nạn điện thường không xảy ra với người không biết, mà với người biết nhưng hôm đó vội, hôm đó chủ quan, hôm đó nghĩ chỉ chạm một chút thôi.
Người thợ giỏi có những thói quen mà người ngoài nhìn vào thấy hơi thừa: ngắt điện rồi vẫn kiểm tra lại bằng bút thử hay đồng hồ, khoá hoặc dán nhãn cầu dao để người khác không bật lên, không bao giờ tin lời người khác rằng điện đã cắt.
Những thói quen đó không phải do họ nhát. Đó là do họ đã thấy, hoặc đã nghe kể, những lần một người khác bật cầu dao khi thợ đang làm.
Nếu bạn định vào nghề điện, phần an toàn phải được học bài bản với người có chuyên môn, không học qua video, không học kiểu làm theo người đi trước rồi tự rút kinh nghiệm. Ở nghề này, kinh nghiệm từ một lần sai có thể không bao giờ kịp dùng.
Tính tải: phần nhìn không thấy
Một căn nhà bây giờ có máy lạnh, bếp từ, bình nóng lạnh, máy giặt sấy, xe điện sạc trong nhà. Mỗi thứ kéo một lượng điện lớn. Dây và thiết bị bảo vệ phải được chọn phù hợp với tổng tải đó, và với cách người ta dùng thật.
Thợ kém chọn dây theo thói quen hoặc theo giá. Thợ giỏi hỏi chủ nhà định dùng những thiết bị gì, ở phòng nào, có khả năng thêm gì trong tương lai, rồi mới chọn. Họ để dư một chút cho những thứ chủ nhà chưa nghĩ tới.
Dây quá nhỏ so với tải sẽ nóng lên dần, lớp vỏ lão hoá, và một ngày nào đó gây chập cháy trong tường, thường vào lúc không ai ngờ.
Phần tính tải này không thấy được khi bàn giao. Đèn vẫn sáng, máy vẫn chạy. Nó chỉ lộ ra sau vài năm. Đó là lý do nó là một trong những thước đo đạo đức nghề rõ nhất của thợ điện.
Đi dây gọn để người sau còn sửa được
Mở một tủ điện ra, người trong nghề nhìn vài giây là biết thợ làm có tâm hay không. Dây đi thẳng, gọn, theo màu quy ước, có nhãn từng mạch, đầu cốt chắc chắn. Hay là một mớ rối, dây nối chồng, không ai biết dây nào đi đâu.
Đi dây gọn không chỉ để đẹp. Nó giúp người sửa sau này, có khi là chính bạn, tìm ra lỗi nhanh và an toàn. Một tủ điện rối là một tủ điện nguy hiểm, vì người sửa dễ cắt nhầm, đấu nhầm.
Thợ giỏi cũng để lại sơ đồ đơn giản cho chủ nhà: mạch nào cho phòng nào, cầu dao nào điều khiển gì. Một tờ giấy dán trong cửa tủ điện có thể giúp chủ nhà ngắt đúng mạch khi có sự cố.
Những việc này tốn thêm chút thời gian mà không ai trả thêm tiền. Nhưng khách cũ gọi lại sau vài năm và thấy mọi thứ vẫn rõ ràng, họ nhớ bạn.
Lần lỗi: phần khó nhất và đáng giá nhất
Lắp mới là phần dễ của nghề điện. Phần khó là khi một căn nhà cũ cứ chốc chốc nhảy cầu dao, một ổ cắm lúc có điện lúc không, một thiết bị bị giật nhẹ khi chạm vào. Lần ra nguyên nhân là việc của người có tay nghề thật.
Người giỏi lần lỗi có phương pháp: hỏi kỹ triệu chứng, xảy ra khi nào, sau khi bật thiết bị nào. Chia hệ thống thành từng phần, loại trừ dần. Dùng đúng dụng cụ đo để có bằng chứng thay vì đoán.
Người chưa giỏi thì thay đại: thay cầu dao, thay ổ cắm, không hết thì thay tiếp. Khách tốn tiền mà bệnh vẫn còn.
Kỹ năng lần lỗi đến từ nền lý thuyết vững cộng với rất nhiều ca thật. Đây là phần mà thợ giỏi được trả cao nhất, vì không phải ai cũng làm được.
Con đường học nghề điện bài bản
Con đường an toàn là học ở trường nghề hoặc khoá đào tạo có thực hành, để có nền lý thuyết và an toàn. Rồi theo một thợ giỏi làm thật nhiều năm. Nhiều việc liên quan tới điện có yêu cầu về chứng chỉ, nhất là khi làm ở quy mô lớn hơn nhà ở hoặc với điện áp cao, bạn nên hỏi cơ quan quản lý nghề ở địa phương để biết rõ.
Giai đoạn đầu, bạn nên làm dưới sự giám sát và không tự ý nhận những việc vượt tầm. Điện lưới, tủ điện tổng, những hệ thống lớn là việc của người đã có kinh nghiệm và giấy tờ phù hợp.
Nghề điện cũng đang thay đổi: nhà thông minh, điện mặt trời áp mái, sạc xe điện. Người thợ chịu học những mảng mới này có nhiều việc hơn, nhưng nền an toàn và tính tải vẫn là gốc.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn đang làm nghề điện, mở lại tủ điện của chính nhà mình, xem có nhãn từng mạch chưa. Nếu chưa, làm cho gọn, coi như một bài luyện tập cho thói quen tốt.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề điện dân dụng mất bao lâu?
Phần học cơ bản ở trường hoặc khoá đào tạo có thể từ vài tháng tới vài năm tuỳ chương trình. Để làm một mình chắc tay và lần lỗi tốt thì cần thêm nhiều năm làm thật có người kèm.
Tự sửa điện trong nhà có được không?
Những việc rất đơn giản như thay bóng đèn thì được, nhưng nên ngắt điện và cẩn thận. Những việc đụng tới dây trong tường, tủ điện, ổ cắm công suất lớn nên để thợ có chuyên môn làm.
Thợ điện có cần chứng chỉ không?
Tuỳ phạm vi công việc. Nhiều việc điện, nhất là ở quy mô lớn hoặc điện áp cao, có yêu cầu chứng chỉ. Hỏi cơ quan quản lý nghề ở địa phương để biết chính xác yêu cầu cho việc bạn định làm.
Làm sao biết thợ điện có làm cẩn thận không?
Hỏi họ về cách chọn dây và thiết bị bảo vệ, xem họ có kiểm tra trước khi làm không, và nhìn tủ điện sau khi làm có gọn, có nhãn không. Thợ cẩn thận thường giải thích rõ ràng những điều này.
Nghề điện có tương lai không?
Nhu cầu điện trong nhà ngày càng tăng với nhiều thiết bị mới, điện mặt trời và sạc xe điện. Thợ điện có nền vững và chịu cập nhật thường có nhiều việc.
