Tay nghề thật của người thợ mộc bắt đầu từ việc đọc được gỗ: thớ chạy hướng nào, tấm gỗ đã khô đủ chưa, nó sẽ co ngót ra sao qua mùa mưa mùa khô. Người hiểu gỗ làm ra đồ vừa bền vừa đẹp, còn người chỉ biết cắt và ghép thì làm ra đồ đẹp lúc giao mà nứt, cong, hở sau vài mùa.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Tập trước mình nói nghề điện, nơi cái nguy hiểm nằm ẩn trong tường. Tập này sang nghề mộc, nơi vật liệu sống, thở và chuyển động theo thời tiết, và người thợ giỏi là người biết chiều theo nó.
Gỗ là vật liệu sống
Khác với thép hay nhựa, gỗ vẫn hút và nhả hơi nước theo không khí xung quanh rất lâu sau khi cây đã bị chặt. Khi ẩm, gỗ nở ra. Khi khô, gỗ co lại. Và nó không co nở đều theo mọi hướng: theo chiều ngang thớ thì nhiều, theo chiều dọc thớ thì rất ít.
Ở Việt Nam, điều này đặc biệt quan trọng. Miền Bắc có mùa nồm ẩm ướt và mùa đông hanh khô. Miền Nam mưa nắng hai mùa rõ rệt. Một cánh cửa làm khít vào mùa khô có thể kẹt cứng khi mùa nồm tới.
Người thợ giỏi tính tới điều đó ngay từ đầu. Họ để khe hở hợp lý ở những chỗ gỗ sẽ nở, họ ghép ván mặt bàn sao cho nó có chỗ để chuyển động mà không nứt, họ chọn hướng thớ cho từng chi tiết.
Người chưa hiểu thì làm khít hết mọi chỗ cho đẹp, và để lại cho khách những vết nứt vài tháng sau.
Đọc thớ và độ khô của gỗ
Trước khi cắt, người thợ giỏi nhìn kỹ tấm gỗ. Thớ thẳng hay xoắn, có mắt gỗ không, có vết nứt sẵn không, phần nào là gỗ lõi, phần nào là gỗ dác gần vỏ. Mỗi chi tiết của món đồ cần một phần gỗ khác nhau.
Chân bàn cần gỗ thớ thẳng để chịu lực. Mặt bàn cần gỗ ổn định, ít cong vênh. Những chi tiết trang trí có thể dùng phần gỗ vân đẹp dù không quá chắc.
Độ khô của gỗ là chuyện sống còn. Gỗ chưa đủ khô mà đem đóng đồ thì khi nó khô dần trong nhà khách, sẽ co lại, mộng lỏng ra, mặt nứt toác. Người thợ giỏi biết cách kiểm tra độ khô, và kiên nhẫn chờ gỗ khô đủ, hoặc mua gỗ đã sấy từ nơi tin cậy.
Đọc gỗ là kỹ năng chỉ đến qua rất nhiều năm cầm gỗ trong tay, có thầy chỉ cho từng tấm.
Mộng ghép và sự kiên nhẫn
Đồ gỗ truyền thống Việt Nam nổi tiếng với những kiểu mộng ghép mà không cần đinh, các chi tiết khoá vào nhau chắc chắn, có thể tháo ra lắp lại. Làm mộng đẹp và khít là thước đo kiên nhẫn của người thợ.
Một cái mộng tốt cần lấy dấu chính xác, cắt đúng đường, gọt vừa đủ để vừa khít mà không quá chặt. Quá lỏng thì đồ lung lay. Quá chặt thì khi gỗ nở có thể làm nứt.
Ngày nay nhiều xưởng dùng máy và phụ kiện kim loại để ghép nhanh hơn. Điều đó không sai, và với gỗ công nghiệp thì là cách đúng. Nhưng người thợ hiểu mộng truyền thống sẽ hiểu sâu hơn về cách lực truyền qua món đồ, và làm tốt hơn với bất kỳ phương pháp ghép nào.
Người học nghề mộc nên luyện mộng trên gỗ vụn rất nhiều lần, như mình đã nói ở chuyên mục chia nhỏ kỹ năng để luyện.
Gỗ tự nhiên và gỗ công nghiệp
Phần lớn đồ nội thất bây giờ làm từ gỗ công nghiệp: ván ép, ván dăm, ván sợi, phủ bề mặt. Chúng ổn định hơn, ít co ngót, rẻ hơn, dễ làm hàng loạt. Thợ mộc hôm nay cần biết làm với cả hai.
Gỗ công nghiệp có những yêu cầu riêng: cắt cạnh sao cho không mẻ lớp phủ, dán cạnh cho kín để nước không ngấm vào làm phồng, chọn loại chịu ẩm cho khu bếp và nhà tắm, bắt vít đúng cách vì ván không giữ vít chắc như gỗ thật.
Người thợ giỏi tư vấn được cho khách nên dùng loại nào ở đâu, thay vì làm theo một kiểu cho mọi chỗ. Tủ bếp sát bồn rửa cần vật liệu khác kệ sách phòng khách.
Hiểu cả hai loại vật liệu giúp bạn có nhiều việc hơn và làm đúng hơn.
An toàn và con đường học nghề
Nghề mộc có những máy móc nguy hiểm: máy cưa, máy bào, máy phay. Tai nạn mất ngón tay không hiếm ở những xưởng thiếu chú ý an toàn. Học cách dùng máy phải có người hướng dẫn trực tiếp, đeo đồ bảo hộ, không bao giờ tháo các bộ phận che chắn cho nhanh.
Bụi gỗ cũng ảnh hưởng tới phổi khi làm lâu năm. Đeo khẩu trang phù hợp và giữ xưởng thông thoáng là những thói quen nên có ngay từ đầu.
Con đường học nghề mộc thường là học việc ở xưởng nhiều năm, có thể kết hợp với trường nghề. Ở những làng nghề mộc truyền thống, kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ, và đó là nơi học tốt về mộng ghép và đọc gỗ.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn làm mộc, lấy ba tấm gỗ khác nhau trong xưởng, nhìn kỹ thớ của từng tấm và thử đoán nếu làm mặt bàn thì tấm nào sẽ ổn định nhất. Rồi hỏi người thợ cả xem bạn đoán đúng không.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề mộc có cần năng khiếu không?
Cần sự khéo tay và kiên nhẫn, nhưng phần lớn có thể rèn được. Điều quan trọng hơn là chịu làm đi làm lại, chú ý chi tiết và học cách đọc gỗ qua nhiều năm.
Vì sao đồ gỗ mới mua bị nứt sau vài tháng?
Thường do gỗ chưa đủ khô khi làm, hoặc thiết kế không chừa chỗ cho gỗ co nở. Thay đổi độ ẩm theo mùa làm gỗ co lại hoặc nở ra, và nếu không có chỗ thì nó nứt.
Thợ mộc có nên làm cả gỗ công nghiệp?
Nên, vì phần lớn đồ nội thất hiện nay dùng gỗ công nghiệp. Biết làm cả hai loại giúp bạn có nhiều việc và tư vấn đúng cho khách.
Máy móc có thay được tay nghề thợ mộc không?
Máy giúp làm nhanh và chính xác hơn những khâu lặp lại. Nhưng đọc gỗ, thiết kế cho hợp vật liệu, xử lý những chi tiết khó và sửa đồ cũ vẫn cần tay nghề người thợ.
Nghề mộc có nguy hiểm không?
Có, chủ yếu từ máy cắt và bụi gỗ. Học dùng máy với người hướng dẫn, đeo đồ bảo hộ và giữ xưởng gọn gàng giúp giảm phần lớn rủi ro.
