Một cách dạy học việc hiệu quả đi theo bốn bước: thầy làm mẫu và giải thích, thầy trò làm cùng nhau, học trò tự làm dưới mắt thầy, rồi cả hai cùng soi lại kết quả. Lặp lại vòng đó với từng kỹ năng, và mỗi vòng người thầy lùi ra xa thêm một chút.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Tập trước mình nói về điểm mù của người thạo nghề. Tập này đưa ra một cách dạy cụ thể, đơn giản đủ để áp dụng ngay ở xưởng, công trình hay văn phòng, kể cả khi bạn chưa từng dạy ai bao giờ.
Bước một: làm mẫu và giải thích
Bước đầu, người thầy làm, học trò xem. Nhưng không phải làm như bình thường. Làm chậm, dừng ở từng bước quan trọng, nói rõ đang làm gì và vì sao.
Chỉ ra những chỗ hay sai: chỗ này người mới hay cắt lệch vì cầm cưa nghiêng, anh giữ thế này. Chỉ ra cả những dấu hiệu để biết mình làm đúng: khi mối ghép vào khít sẽ nghe một tiếng thế này.
Cho học trò đứng ở vị trí nhìn rõ nhất, có khi là đứng sau lưng thầy để thấy đúng góc tay. Làm mẫu đối diện thì học trò thấy ngược, dễ nhầm trái phải.
Làm mẫu vài lần nếu cần. Lần đầu học trò thấy tổng thể, lần sau mới để ý chi tiết. Có người thầy còn cố ý làm sai một lần cho học trò xem, rồi hỏi em thấy chỗ nào khác với lần trước. Học trò nhận ra cái sai khi nó được đặt cạnh cái đúng thì nhớ rất lâu.
Bước hai: làm cùng
Bước này thầy và trò cùng làm một việc. Có thể thầy làm phần khó, trò làm phần dễ. Có thể trò cầm dụng cụ, thầy đặt tay lên hướng dẫn. Có thể hai người làm song song, trò nhìn sang thầy để bắt nhịp.
Làm cùng giúp học trò cảm nhận được lực, nhịp, tư thế, những thứ khó truyền bằng lời. Đây là bước quan trọng với những kỹ năng cần cảm giác tay.
Ở bước này, sửa lỗi ngay khi thấy, nhẹ nhàng. Học trò chưa tự làm một mình, nên sửa ngay giúp tránh hình thành thói quen sai.
Đừng vội bỏ qua bước này để cho học trò tự làm. Nhiều người thầy làm mẫu một lần rồi giao luôn, và học trò phải tự mò ra những thứ mà bước làm cùng lẽ ra đã dạy.
Bước ba: cho làm dưới mắt thầy
Giờ học trò tự làm, thầy đứng quan sát. Điều khó nhất ở bước này là kiềm chế không can thiệp, trừ khi có nguy cơ không an toàn hoặc sắp làm hỏng nặng.
Để học trò tự xử lý những trục trặc nhỏ. Họ sẽ sai, và đó là cách họ học. Nếu thầy sửa liên tục, học trò không bao giờ biết mình tự làm được tới đâu, và không tự tin khi làm một mình.
Quan sát kỹ để biết học trò yếu ở đâu: chậm ở bước nào, lúng túng ở chỗ nào, có bỏ qua bước kiểm tra nào không. Ghi nhớ hoặc ghi lại để nói ở bước sau.
Bước này có thể làm nhiều lần, với những việc tương tự nhưng có biến tấu, để học trò quen với nhiều tình huống. Một tấm gỗ cứng hơn, một bức tường cao hơn, một khách hàng có yêu cầu lạ. Mỗi biến tấu là một lần học trò phải tự áp dụng điều đã học vào hoàn cảnh mới, và đó mới là dấu hiệu hiểu thật.
Bước bốn: soi lại kết quả
Sau khi học trò làm xong, thầy trò cùng xem lại. Bắt đầu bằng hỏi học trò: em thấy chỗ nào làm tốt, chỗ nào chưa ổn. Nhiều khi học trò tự nhận ra lỗi của mình, và lỗi tự nhận ra thì nhớ lâu hơn lỗi bị chỉ.
Rồi thầy bổ sung: chỗ này em làm rất tốt, chỗ này cần sửa thế này. Nói cụ thể, chỉ vào sản phẩm, không nói chung chung.
Khen những gì làm tốt, thật lòng và cụ thể. Học trò cần biết mình đang đi đúng ở đâu, không chỉ biết mình sai ở đâu. Tập sau mình sẽ nói kỹ hơn về cách sửa sai mà không làm nhụt.
Cuối buổi soi lại, chốt một hai điều cần luyện thêm cho lần sau. Không quá nhiều, để học trò tập trung được. Học trò nào có sổ tay nghề thì nhắc họ ghi luôn vào đó, như vậy lần sau thầy trò cùng mở ra xem lại đã sửa được chưa.
Lùi dần và giao việc theo bậc
Khi học trò đã làm tốt một kỹ năng qua vài vòng, người thầy lùi ra xa hơn: không đứng cạnh nữa mà chỉ kiểm tra kết quả. Rồi tới lúc giao việc thật cho khách, thầy chỉ kiểm lại. Cuối cùng, học trò tự làm và tự kiểm.
Giao việc theo bậc khó tăng dần. Bắt đầu từ những việc đơn giản, ít rủi ro, nếu hỏng thì dễ sửa. Dần dần tới những việc phức tạp hơn. Những việc có nguy hiểm như điện, làm trên cao, máy móc lớn thì giữ lâu hơn ở bước làm cùng và làm dưới mắt thầy.
Cho học trò biết họ đang ở bậc nào và bậc tiếp theo là gì. Một lộ trình rõ ràng giúp học trò có động lực và tránh cảm giác bị giữ làm việc vặt mãi, như mình đã nói ở tập những tháng đầu học việc.
Việc nhỏ cho tuần này: chọn một kỹ năng bạn muốn dạy cho người phụ, và thử đi đủ bốn bước với họ trong tuần này, kể cả bước soi lại cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Cách dạy bốn bước có áp dụng cho việc văn phòng không?
Có. Làm mẫu một báo cáo, làm cùng một bản, cho người mới tự làm rồi soi lại cùng nhau. Nguyên tắc giống hệt, chỉ khác dụng cụ.
Mỗi bước nên kéo dài bao lâu?
Tuỳ độ khó của kỹ năng và tốc độ của học trò. Chuyển bước khi học trò đã làm ổn ở bước hiện tại, không theo lịch cố định.
Học trò làm sai nhiều ở bước tự làm thì sao?
Quay lại bước làm cùng thêm vài lần. Có thể kỹ năng cần chia nhỏ hơn, hoặc học trò cần thêm thời gian ở bước trước.
Không có thời gian làm đủ bốn bước thì làm sao?
Ưu tiên bước soi lại, vì nó ngắn mà hiệu quả cao. Ngay cả khi chỉ giao việc và kiểm tra, dành vài phút soi lại cùng học trò đã khác nhiều.
Có nên để học trò làm việc của khách sớm?
Chỉ với những phần đơn giản, ít rủi ro và có thầy kiểm lại. Việc của khách nên được giao dần theo bậc, khi học trò đã chắc tay ở việc luyện tập.
