Người giỏi chưa chắc dạy giỏi, vì họ đã làm thành thạo tới mức quên mất những bước nhỏ mà người mới hoàn toàn không biết. Điểm mù đó làm họ giảng quá nhanh, bỏ bước, và mất kiên nhẫn khi học trò không theo kịp. Cách sửa là làm chậm lại, chia nhỏ, hỏi học trò hiểu tới đâu, và nhớ lại chính mình hồi mới cầm dụng cụ.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Tập trước mình nói vì sao nên dạy. Tập này nói về cái khó đầu tiên khi bắt tay vào dạy, một cái khó mà người giỏi càng giỏi lại càng dễ mắc.
Điểm mù của người thạo nghề là gì?
Khi bạn đã làm một việc hàng nghìn lần, nhiều bước trở thành tự động. Bạn không còn nghĩ về chúng nữa, tay tự làm. Cách cầm dụng cụ, tư thế đứng, thứ tự kiểm tra, tất cả diễn ra trong vài giây mà bạn không để ý.
Khi dạy, bạn chỉ nói những gì mình còn ý thức được. Những bước đã tự động thì bạn quên nói, vì với bạn, chúng hiển nhiên tới mức không cần nói.
Nhưng với người mới, không có gì hiển nhiên cả. Họ không biết cầm dụng cụ thế nào, không biết đứng ở đâu, không biết phải kiểm tra gì trước. Họ chỉ thấy bạn làm rất nhanh và rất dễ, rồi đến lượt mình thì lúng túng.
Đó là điểm mù. Người thạo không thấy những gì mình đã biết, nên không dạy những thứ đó. Và càng giỏi, điểm mù càng rộng, vì càng nhiều bước đã chìm vào phản xạ. Đây là lý do có những người thợ cả tay nghề bậc nhất mà học trò theo mãi không lên, trong khi một người thợ vừa đủ giỏi lại dạy ra nhiều người.
Dấu hiệu bạn đang mắc điểm mù
Dấu hiệu đầu tiên là câu cứ làm thế này là được. Bạn làm mẫu một lần, nghĩ học trò đã thấy, nhưng họ chỉ thấy kết quả, không thấy những gì quyết định kết quả.
Dấu hiệu thứ hai là bạn hay bực khi học trò làm sai những việc bạn cho là dễ. Cái bực đó thường đến từ việc bạn quên mất rằng chính bạn từng thấy nó khó.
Dấu hiệu thứ ba là học trò không hỏi. Có khi là vì họ ngại, có khi vì họ không biết hỏi gì, vì bạn chưa cho họ đủ thông tin để biết mình đang thiếu gì.
Dấu hiệu thứ tư là học trò làm đúng khi bạn đứng cạnh nhưng sai khi bạn đi khỏi. Nghĩa là họ đang bắt chước chứ chưa hiểu.
Nếu bạn thấy mình ở một hai dấu hiệu trên, đừng tự trách. Gần như mọi người thầy đều bắt đầu như vậy. Điều quan trọng là nhận ra, rồi đổi cách dạy.
Làm chậm lại và chia nhỏ
Cách sửa đầu tiên là làm chậm lại khi làm mẫu. Chậm hơn nhiều so với tốc độ bình thường. Dừng lại ở từng bước và nói rõ bước đó là gì, vì sao.
Thử tự hỏi: nếu mình là người chưa bao giờ cầm cái dụng cụ này, mình cần biết gì. Có thể viết ra trước các bước, chi tiết tới mức thấy hơi thừa, như mình đã nói ở tập chia nhỏ kỹ năng để luyện.
Dạy từng phần nhỏ một. Đừng làm mẫu cả quy trình rồi bảo học trò làm lại toàn bộ. Dạy một bước, cho họ làm bước đó cho tới khi được, rồi mới sang bước tiếp.
Nhờ một người mới hoàn toàn xem bạn làm và hỏi lại những chỗ họ không hiểu. Những câu hỏi đó chỉ đúng vào điểm mù của bạn.
Hỏi học trò hiểu tới đâu
Câu hỏi hiểu chưa gần như vô dụng. Hầu hết học trò sẽ nói hiểu rồi, vì ngại hoặc vì tưởng mình hiểu.
Thay vào đó, bảo học trò giải thích lại bằng lời của họ: em kể lại các bước cho anh nghe. Hoặc hỏi một câu tình huống: nếu gỗ bị cong như thế này thì em làm gì. Câu trả lời cho bạn biết họ thật sự hiểu tới đâu.
Cho học trò làm trong khi bạn quan sát mà không nói gì, rồi mới góp ý sau. Nếu bạn sửa liên tục trong lúc họ làm, họ sẽ không bao giờ biết mình tự làm được tới đâu.
Khuyến khích học trò hỏi. Nói rõ rằng không có câu hỏi nào là ngớ ngẩn, và cảm ơn khi họ hỏi. Một học trò dám hỏi là một học trò học nhanh.
Giữ kiên nhẫn bằng cách nhớ lại chính mình
Khi thấy bực vì học trò chậm, hãy nhớ lại hồi mình mới vào nghề. Mình đã sai những gì, đã mất bao lâu để làm được việc mà giờ thấy dễ. Có khi thầy của mình cũng đã kiên nhẫn với mình như thế nào.
Kiên nhẫn không có nghĩa là không bao giờ nghiêm khắc. Với những lỗi an toàn, phải nghiêm, phải dừng ngay. Nhưng với những lỗi kỹ thuật bình thường, sự kiên nhẫn giúp học trò dám thử và dám sai, mà sai là cách học.
Mỗi học trò học theo một nhịp khác. Có người nhanh tay mà chậm hiểu, có người hiểu nhanh mà tay chưa theo kịp. Người thầy giỏi điều chỉnh cách dạy theo từng người.
Việc nhỏ cho tuần này: chọn một việc bạn làm rất thạo, viết ra tất cả các bước như thể dạy cho người chưa từng làm, rồi đếm xem có bao nhiêu bước bạn suýt quên ghi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thợ giỏi hay mất kiên nhẫn khi dạy?
Vì họ đã làm quen tới mức quên mất cảm giác khó của người mới. Những việc với họ là hiển nhiên lại là mới hoàn toàn với học trò.
Làm sao biết học trò thật sự hiểu?
Bảo họ giải thích lại bằng lời của mình, hỏi những câu tình huống, và cho họ tự làm trong khi bạn quan sát. Câu trả lời hiểu rồi thường không đáng tin.
Có nên để học trò tự mò khi gặp khó?
Một chút tự mò giúp học trò nhớ lâu hơn. Nhưng nếu họ mắc kẹt quá lâu hoặc có nguy cơ không an toàn, cần can thiệp và hướng dẫn.
Người giỏi dạy có cần giỏi nghề nhất không?
Không nhất thiết. Người dạy tốt cần nắm vững nghề, nhưng quan trọng không kém là hiểu người học, biết chia nhỏ và giải thích rõ ràng.
Học trò hỏi điều mình không biết thì sao?
Nói thật là mình chưa biết, và cùng học trò tìm hiểu. Điều này không làm mất uy tín mà còn dạy học trò một thái độ học hỏi đúng.
