Người giỏi nghề nên dạy lại người sau vì ít nhất ba lẽ: dạy buộc mình hiểu sâu hơn chính nghề của mình, có người đỡ việc thì mình mới làm được những việc lớn hơn, và tay nghề không truyền lại thì sẽ mất theo mình. Với nhiều người, dạy còn là cách giữ lửa nghề khi đã làm quá lâu.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Khép lại hành trình mười chuyên mục, mình dành chuyên mục cuối cho đoạn đường mà người giỏi nghề nào cũng sẽ tới: lúc mình trở thành người thầy. Tập đầu tiên trả lời câu hỏi đơn giản nhất: vì sao phải dạy, khi giữ cho riêng mình có vẻ an toàn hơn.
Dạy buộc mình hiểu sâu hơn
Nhiều người giỏi nghề làm rất tốt mà không giải thích được vì sao. Tay biết, mắt biết, nhưng miệng không nói ra được. Khi học trò hỏi vì sao làm thế này mà không thế kia, người thầy buộc phải tự hỏi lại mình.
Trong lúc tìm lời giải thích, nhiều người phát hiện ra những điều chính mình chưa từng nghĩ tới. Có những thói quen hoá ra có lý do rất sâu. Có những thói quen hoá ra chẳng có lý do gì, chỉ là làm theo người trước, và có thể bỏ được.
Câu hỏi ngây thơ của học trò mới vào nghề đôi khi là câu hỏi hay nhất, vì nó chạm vào chỗ mà người làm lâu đã quên đặt câu hỏi. Đây là cách thoát khỏi lối mòn mà mình đã nói ở chuyên mục đầu.
Có người nói rằng mình chỉ thật sự hiểu một điều khi đã dạy được nó cho người khác. Với nghề, điều đó rất đúng.
Có người đỡ việc thì mới lên được
Một người thợ giỏi làm một mình thì dù giỏi tới đâu, số việc làm được trong một ngày vẫn có hạn. Muốn nhận công trình lớn hơn, mở xưởng, hay đơn giản là có thời gian nghỉ ngơi, cần có người làm được việc cùng mình.
Học trò được dạy tốt sẽ đỡ những phần việc đơn giản trước, rồi dần dần những phần khó hơn. Người thầy có thời gian cho những việc chỉ mình làm được: thiết kế, gặp khách, xử lý ca khó.
Nhiều người giỏi nghề than không có ai làm được như mình, nên phải tự làm hết. Nhưng thường lý do là họ chưa bao giờ đầu tư thời gian để dạy ai tới nơi tới chốn.
Dạy tốn thời gian lúc đầu, nhưng là khoản đầu tư sinh lời lâu dài nhất của người làm nghề. Một học trò được dạy tử tế trong hai ba năm có thể đỡ cho thầy hàng chục năm sau đó, và khi thầy ốm, thầy bận, xưởng vẫn chạy, khách vẫn được phục vụ đúng chuẩn của thầy.
Giữ nghề không mai một
Ở Việt Nam có rất nhiều nghề thủ công, nhiều kỹ thuật làm đồ mà chỉ còn vài người lớn tuổi biết. Khi họ không còn làm nữa, kỹ thuật đó mất đi, có khi vĩnh viễn.
Không chỉ nghề truyền thống. Ngay cả những nghề hiện đại, mỗi người thợ giỏi có những mẹo, những cách xử lý ca khó mà không có trong sách nào. Nếu họ không dạy lại, những thứ đó mất theo họ.
Mình đã nói ở tập giấu nghề rằng nhiều người giữ bí quyết vì sợ mất khách. Nỗi sợ đó có lý do, nhưng cái giá của nó là cả nghề nghèo đi.
Người dạy lại được nghề cho người sau để lại một thứ lâu bền hơn mọi sản phẩm họ đã làm. Cái tủ, cái cổng, bức tường rồi sẽ cũ đi. Còn cách làm đúng được truyền qua học trò thì cứ thế đi tiếp, qua học trò của học trò.
Dạy để tìm lại hứng thú với nghề
Làm một nghề hai ba chục năm, nhiều người thấy nhàm. Việc nào cũng đã làm, ca nào cũng đã gặp. Đây là giai đoạn chững lại mà mình đã nói ở chuyên mục luyện tay nghề.
Dạy học trò là một cách tìm lại hứng thú. Thấy một người trẻ lần đầu làm được một mối ghép khít, lần đầu tự lần ra một lỗi điện, người thầy như được sống lại niềm vui của chính mình hồi mới vào nghề.
Nhiều người thầy nói rằng niềm tự hào lớn nhất của họ không phải là công trình đẹp nhất họ đã làm, mà là học trò giỏi nhất họ đã dạy.
Và có học trò giỏi, đi tới đâu cũng nhắc tên thầy, đó là cách tên tuổi người thầy được biết tới xa hơn chính khả năng của họ.
Những nỗi lo khi bắt đầu dạy
Nỗi lo đầu tiên là sợ học trò ra làm riêng cướp khách. Mình đã bàn ở tập giấu nghề: thoả thuận rõ từ đầu, và luôn đi trước một bước, là cách giữ cân bằng.
Nỗi lo thứ hai là sợ mất thời gian, làm chậm việc. Đúng là lúc đầu chậm hơn. Nhưng nếu dạy có phương pháp, như mình sẽ nói ở các tập sau, thời gian đó được bù lại nhanh.
Nỗi lo thứ ba là sợ mình không biết dạy. Đây là nỗi lo có thật, vì giỏi làm và giỏi dạy là hai chuyện khác nhau. Tập sau mình sẽ nói riêng về điều này.
Việc nhỏ cho tuần này: nghĩ xem quanh bạn có ai đang muốn học nghề mà bạn có thể dạy một kỹ năng nhỏ, và dành một buổi để chỉ cho họ.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì đủ giỏi để dạy người khác?
Bạn có thể dạy những gì mình đã làm chắc tay, dù chưa phải thợ cả. Người làm vài năm có thể dạy người mới những việc cơ bản rất tốt, vì họ còn nhớ rõ những khó khăn của người mới.
Dạy nghề có nên lấy tiền không?
Tuỳ hoàn cảnh. Có người dạy để đổi lấy công phụ việc, có người thu phí đào tạo. Quan trọng là thoả thuận rõ ràng và dạy thật.
Không có thời gian thì dạy thế nào?
Dạy ngay trong lúc làm việc: cho học trò đứng cạnh, giải thích ngắn gọn ở những bước quan trọng, giao những phần việc phù hợp. Không cần những buổi dạy riêng dài.
Học trò không chịu học thì có nên tiếp tục dạy?
Nói chuyện thẳng để hiểu vì sao, có khi là do cách dạy chưa hợp. Nếu học trò không thật sự muốn học nghề, nên chia tay sớm để không phí thời gian của cả hai.
Dạy con cái làm nghề của mình có khác dạy người ngoài?
Có những thuận lợi và khó khăn riêng, như tình cảm gia đình xen vào chuyện thầy trò. Tập cuối của chuyên mục này sẽ nói riêng về truyền nghề cho con cháu.
