Người giỏi nghề dễ rơi vào lối mòn chính vì họ giỏi: kinh nghiệm cho họ lời giải nhanh, và lời giải nhanh làm họ thôi nhìn kỹ từng tình huống. Cách thoát không phải là bớt kinh nghiệm, mà là cố ý đặt mình vào chỗ phải nhìn lại.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Hôm nay mình nói một chuyện hơi khó nghe với những ai đã làm nghề lâu, trong đó có chính người đang nói. Kinh nghiệm là tài sản lớn nhất của người làm nghề, nhưng nó cũng có thể thành bức vách mà mình không biết mình đang đứng sau.
Lối mòn hình thành như thế nào?
Mỗi lần gặp một việc, bộ não người làm nghề tìm trong kho kinh nghiệm xem việc này giống việc nào đã gặp. Càng làm lâu, kho càng lớn, và việc tìm càng nhanh. Đó là lý do một thợ sửa xe giỏi nghe tiếng máy vài giây là đoán ra bệnh.
Vấn đề là cái đoán nhanh đó đúng phần lớn thời gian, nên mình dần tin nó tuyệt đối. Đến khi gặp một ca chỉ giống bề ngoài nhưng bên trong khác hẳn, mình vẫn đoán theo thói quen, sửa theo thói quen, và bỏ qua dấu hiệu lạ.
Người mới vào nghề thì ngược lại. Họ không có kho để tra, nên phải nhìn mọi thứ thật kỹ. Họ chậm, nhưng đôi khi lại thấy cái mà người cũ không thấy.
Lối mòn không phải là lười. Nó là cái giá tự nhiên của sự thành thạo, và chỉ người biết nó tồn tại mới tránh được.
Những dấu hiệu bạn đang ở trong lối mòn
Dấu hiệu đầu tiên là câu nói quen miệng: xưa nay vẫn làm thế. Câu này đúng khi cách cũ đã được thử thách nhiều lần, nhưng nó cũng hay được dùng để khỏi phải nghĩ.
Dấu hiệu thứ hai là bạn khó chịu khi có vật liệu, máy móc hay cách làm mới. Không phải vì bạn đã thử và thấy nó kém, mà vì nó bắt bạn học lại từ đầu, và học lại thì mất cái thế của người giỏi.
Dấu hiệu thứ ba là đã lâu rồi bạn không gặp lỗi mới. Nghe thì tưởng tốt, nhưng thường nó có nghĩa là bạn chỉ nhận những việc an toàn, hoặc có lỗi mà không ai dám nói với bạn.
Dấu hiệu thứ tư là người trẻ trong xưởng không bao giờ cãi bạn. Một xưởng mà học trò không dám đặt câu hỏi là xưởng mà thầy đang mất dần cơ hội học.
Cố ý làm mới việc quen
Cách đầu tiên để thoát lối mòn là thỉnh thoảng làm một việc quen theo cách khác, dù cách cũ vẫn ổn. Một người thợ mộc quen dùng đinh có thể thử làm một món bằng mộng ghép thuần. Một kế toán quen phần mềm này thử đối chiếu bằng tay một tháng.
Mục đích không phải để đổi cách làm. Mục đích là để cái đầu phải chạy lại từ đầu, và trong lúc chạy lại, mình thường phát hiện những chỗ xưa nay làm theo quán tính mà không hiểu vì sao.
Một cách khác là nhận một việc hơi lạ mỗi năm, thứ nằm ở rìa chuyên môn của mình. Việc lạ buộc mình nhìn kỹ như hồi mới vào nghề.
Người giỏi lâu năm mà vẫn tiến bộ thường có một vùng chơi như vậy, nơi họ cho phép mình làm dở.
Nghe người ngoài nghề và để người trẻ cãi
Người ngoài nghề không biết những điều kiêng kỵ của nghề, nên họ hỏi những câu mà người trong nghề không bao giờ hỏi. Một chủ nhà hỏi thợ điện vì sao ổ cắm cứ phải đặt sát chân tường, và câu hỏi đó có khi dẫn tới một cách bố trí tiện hơn nhiều cho người già.
Người trẻ trong nghề thì mang theo cái mới mà họ học được từ trường, từ mạng, từ xưởng khác. Không phải cái gì họ mang về cũng đúng, nhưng nếu họ không dám nói thì bạn không bao giờ biết cái nào đúng.
Cách mở cửa là chủ động hỏi. Sau mỗi việc, hỏi người phụ một câu: theo em chỗ nào làm khác thì tốt hơn. Lần đầu họ sẽ ngại, vài lần sau họ sẽ nói thật.
Và khi họ nói đúng, hãy nhận là đúng trước mặt họ. Một lần nhận như vậy đáng giá hơn mười lần dặn hãy góp ý thoải mái.
Giữ cái đoán nhanh nhưng kiểm lại cái đoán
Mình không khuyên bạn bỏ cái đoán nhanh, vì đó là giá trị thật của kinh nghiệm. Mình chỉ khuyên thêm một bước nhỏ sau khi đoán: tìm một dấu hiệu có thể chứng minh mình sai.
Ví dụ thợ sửa xe đoán bệnh là bugi. Trước khi thay, kiểm thêm một thứ mà nếu bệnh không phải bugi thì nó sẽ lộ ra. Bước này mất vài phút, nhưng nó cứu bạn khỏi những lần thay đồ không đúng bệnh, khách quay lại mà xe vẫn hỏng.
Thói quen này cũng làm người học việc học được nhiều hơn, vì họ thấy thầy không chỉ đoán mà còn kiểm.
Việc nhỏ cho tuần này: chọn một việc bạn đã làm cả trăm lần, và làm nó một lần thật chậm như người mới, ghi lại một điều bạn chưa từng để ý.
Câu hỏi thường gặp
Làm nghề lâu năm có phải lúc nào cũng tốt hơn người mới?
Phần lớn thời gian là có, nhất là với việc quen và việc khó. Nhưng người mới đôi khi thấy những chi tiết mà người lâu năm bỏ qua vì đoán theo thói quen.
Làm sao góp ý cho người thầy đang mắc lối mòn?
Hãy góp ý bằng câu hỏi thay vì khẳng định, ví dụ hỏi thầy nghĩ sao về một cách làm khác mình vừa thấy. Chọn lúc riêng, không phải trước mặt khách hay cả xưởng.
Có nên thay đổi cách làm chỉ vì có công nghệ mới?
Không nhất thiết. Nên thử công nghệ mới ở việc nhỏ, so kết quả với cách cũ, rồi mới quyết. Cái mới chỉ đáng theo khi nó làm việc tốt hơn hoặc an toàn hơn.
Lối mòn có liên quan tới tuổi tác không?
Không hẳn. Người trẻ làm một việc vài năm cũng có thể mắc lối mòn. Nó phụ thuộc vào việc mình có còn tự đặt mình vào chỗ phải học hay không.
Một xưởng nên làm gì để tránh lối mòn chung?
Mỗi tháng dành một buổi ngắn để cả xưởng kể lại một lỗi hoặc một việc khó vừa gặp. Khi chuyện sai được nói ra bình thường, người ta dám chỉ ra cách làm cũ không còn hợp.
