Luyện tập có chủ đích là khi mình nhắm vào đúng một chỗ yếu, làm ở mức hơi quá sức mình, biết ngay mình sai ở đâu, rồi làm lại cho tới khi đỡ sai. Còn làm lâu năm chỉ là lặp lại những việc mình đã quen, nên tay nghề có thể đứng yên dù năm tháng cứ trôi qua.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Mở đầu chuyên mục luyện tay nghề, mình muốn tách bạch hai thứ hay bị gộp làm một: đi làm và luyện tập. Hiểu được chỗ khác nhau đó, bạn sẽ thấy vì sao có người làm năm năm vượt người làm mười lăm năm.
Đi làm và luyện tập khác nhau ở mục tiêu
Khi đi làm, mục tiêu của bạn là làm xong việc cho khách, đúng hẹn, đạt yêu cầu. Muốn vậy thì cách khôn ngoan nhất là dùng đúng những gì mình đã chắc tay. Không ai đem việc của khách ra để thử một kỹ thuật mình chưa vững.
Khi luyện tập, mục tiêu lại là giỏi lên ở một chỗ cụ thể. Bạn cố tình chọn đúng thứ mình chưa làm được, chấp nhận làm hỏng, làm chậm, làm đi làm lại. Sản phẩm của buổi luyện có thể vứt đi, cái giữ lại là tay nghề.
Vì hai mục tiêu ngược nhau như vậy, đi làm nhiều không tự biến thành luyện tập. Một thợ sơn sơn trăm căn nhà vẫn có thể không bao giờ học được cách xử lý một bức tường ẩm, vì mỗi lần gặp tường ẩm anh ấy chọn cách quen cho xong việc.
Người tiến bộ nhanh là người tách ra được một ít thời gian chỉ để luyện, ngoài giờ làm cho khách.
Thành phần thứ nhất: nhắm vào một chỗ cụ thể
Luyện chung chung kiểu hôm nay luyện hàn cho giỏi hầu như không có tác dụng. Phải hẹp hơn nhiều: hôm nay luyện đường hàn đứng cho đều, không bị chảy xệ ở nửa trên.
Để nhắm được, bạn phải biết mình yếu ở đâu. Cách dễ nhất là nhìn lại những việc gần đây bị sửa, bị chê, hoặc làm mất nhiều thời gian nhất. Chỗ yếu thường nằm ngay ở đó.
Một người kế toán có thể thấy mình hay chậm ở khâu đối chiếu công nợ cuối tháng. Một thợ may thấy mình hay phải tháo ra làm lại phần tra tay áo. Đó là những mục tiêu tốt cho luyện tập, vì chúng cụ thể, đo được, và cải thiện chúng thì thấy ngay lợi ích trong việc thật.
Mỗi đợt luyện chỉ nên có một hai chỗ như vậy. Ôm năm chỗ một lúc thì chỗ nào cũng tiến rất chậm.
Thành phần thứ hai: làm ở mức hơi quá sức
Nếu bài luyện dễ quá, bạn làm trơn tru và chẳng học thêm gì. Nếu khó quá, bạn sai liên tục tới mức không biết sửa từ đâu, rồi nản. Chỗ học tốt nhất nằm giữa: làm được nhưng phải tập trung hết sức, và vẫn sai vài lần.
Người ta hay gọi đó là vùng hơi quá sức. Một dấu hiệu dễ nhận ra là khi luyện, bạn không thể vừa làm vừa nói chuyện hay nghĩ việc khác. Nếu bạn vừa luyện vừa tán gẫu được, bài luyện đang quá dễ.
Khi một mức đã thành dễ, nâng lên một chút: làm nhanh hơn, làm với vật liệu khó hơn, làm trong tư thế khó hơn. Thợ hàn luyện đường hàn nằm xong thì chuyển sang hàn đứng, rồi hàn ngửa.
Vùng này không dễ chịu. Luyện tập có chủ đích thường mệt hơn đi làm, và đó là lý do ít người làm nó đều đặn.
Thành phần thứ ba và thứ tư: biết ngay sai ở đâu, rồi làm lại
Luyện mà không biết mình sai ở đâu thì giống bắn tên trong bóng tối. Phản hồi càng nhanh càng tốt. Có thể là người thầy đứng cạnh chỉ ra, có thể là chính bạn so sản phẩm với một mẫu chuẩn, có thể là quay lại thao tác của mình để xem.
Thợ hàn cắt ngang đường hàn để nhìn độ ngấu bên trong. Người học viết đọc to đoạn văn của mình lên để nghe chỗ vấp. Người lập trình chạy thử với những trường hợp khó nhất. Mỗi nghề có cách nhìn thấy cái sai của riêng nó.
Rồi làm lại ngay, khi cái sai còn nóng trong đầu. Làm lại vài lần liền với đúng chỗ vừa sửa, cho tới khi tay nhớ được cách mới.
Bốn thứ này đi cùng nhau: nhắm đúng chỗ, hơi quá sức, biết sai ngay, làm lại. Thiếu một thứ là hiệu quả giảm đi rất nhiều.
Áp dụng cho nghề văn phòng và nghề tay chân
Nghề tay chân có lợi thế là sản phẩm nhìn thấy được, sai là thấy ngay. Bạn có thể dùng vật liệu vụn để luyện mà không tốn mấy. Khó khăn là thời gian, vì sau một ngày làm nặng, ít ai còn sức ở lại xưởng luyện thêm.
Nghề văn phòng thì ngược lại, có thể luyện trên máy tính bất cứ lúc nào, nhưng cái sai khó thấy hơn. Bạn cần chủ động tạo phản hồi: nhờ người giỏi hơn đọc lại báo cáo, so bảng tính của mình với cách làm của người khác, tự đặt bài tập có đáp án sẵn.
Với cả hai, một buổi luyện ngắn nhưng tập trung thường hiệu quả hơn một buổi dài mà lơ đãng. Ba mươi phút làm đúng bốn thành phần đã đủ để thấy khác biệt sau vài tuần.
Việc nhỏ cho tuần này: chọn một chỗ yếu cụ thể nhất bạn nghĩ ra được, viết nó thành một câu, và dành hai buổi ngắn trong tuần chỉ để luyện đúng chỗ đó.
Câu hỏi thường gặp
Luyện tập có chủ đích có cần người thầy không?
Có thầy thì tốt hơn nhiều vì thầy chỉ ra cái sai nhanh và đúng. Không có thầy, bạn vẫn luyện được nếu tự tạo phản hồi bằng mẫu chuẩn, bằng quay lại thao tác, hoặc nhờ đồng nghiệp xem giúp.
Mỗi ngày nên luyện bao lâu?
Không cần dài. Nhiều người thấy ba mươi tới sáu mươi phút tập trung là đủ, vì luyện đúng cách rất mệt đầu. Quan trọng là đều đặn trong nhiều tuần.
Luyện trên việc thật của khách có được không?
Chỉ nên với những phần nhỏ, ít rủi ro, và khi bạn đã khá chắc. Những kỹ thuật còn non tay nên luyện trên vật liệu thừa hoặc việc nhà mình trước.
Vì sao luyện tập có chủ đích lại khó duy trì?
Vì nó mệt, dễ thấy mình dở, và không có ai trả tiền cho buổi luyện. Gắn nó với một mục tiêu cụ thể trong việc thật giúp mình có lý do tiếp tục.
Làm sao biết mình đã tiến bộ sau một đợt luyện?
So sản phẩm hoặc số lần sai trước và sau đợt luyện. Nếu chỗ yếu đó không còn làm bạn chậm hay bị sửa trong việc thật, đợt luyện đã có kết quả.
