Tay nghề thật của thợ điện lạnh nằm ở chỗ hiểu chu trình làm lạnh, lắp đặt đúng ngay từ đầu, chẩn đoán đúng bệnh thay vì gặp đâu cũng nạp ga, và làm việc an toàn với điện, với áp suất và với môi chất lạnh. Ở một nước nóng như Việt Nam, nghề này rất nhiều việc, nhưng cũng vì nhiều việc mà nhiều người làm ẩu.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Mùa nắng, điện thoại của thợ điện lạnh reo không ngớt. Tập này mình nói về những gì tách người thợ được khách gọi lại năm này qua năm khác với người chỉ ăn xổi một mùa.
Hiểu chu trình làm lạnh
Máy lạnh, tủ lạnh đều làm việc theo cùng một nguyên lý: một chất gọi là môi chất lạnh được nén lại, đi qua dàn nóng nhả nhiệt ra ngoài, rồi giãn nở, đi qua dàn lạnh hút nhiệt từ trong phòng. Cứ thế quay vòng trong một hệ thống kín.
Hiểu được vòng đó, người thợ biết mỗi bộ phận làm gì, và khi máy không lạnh, có thể khoanh vùng nguyên nhân: máy nén không chạy, dàn nóng không thoát nhiệt được, dàn lạnh bị bẩn tắc, môi chất bị rò, hay quạt hỏng.
Người chỉ học thuộc thao tác mà không hiểu chu trình sẽ lúng túng khi gặp bệnh lạ. Người hiểu chu trình thì suy luận được, kể cả với dòng máy chưa từng sửa.
Đây là phần lý thuyết mà trường nghề dạy tốt, và nên học bài bản trước khi đi theo thợ.
Lắp đặt đúng là phần lớn của tay nghề
Rất nhiều bệnh của máy lạnh không phải do máy, mà do lắp đặt. Dàn nóng đặt ở chỗ bí, nắng chiếu cả ngày, gió không thoát được, máy chạy hoài không lạnh và tốn điện. Đường ống quá dài hoặc gập gãy, môi chất đi khó khăn. Ống thoát nước ngưng đi không đủ dốc, nước chảy ngược ra tường.
Thợ giỏi khảo sát trước khi lắp: chỗ đặt dàn nóng có thoáng không, có an toàn để sau này vệ sinh không, đường ống đi đâu cho ngắn và đẹp, nước thoát về đâu. Họ chọn công suất máy phù hợp với diện tích, hướng nắng của phòng, chứ không chỉ theo ý khách.
Lắp đúng từ đầu thì máy chạy êm nhiều năm. Lắp sai thì khách gọi sửa hoài, và mỗi lần sửa lại làm khách tin rằng máy kém, trong khi lỗi là của người lắp.
Một điều cần nhấn mạnh: lắp dàn nóng ở trên cao, ngoài ban công, trên mái là việc nguy hiểm. Phải có dây an toàn, có điểm neo chắc chắn, không bao giờ làm liều.
Đừng gặp đâu cũng nạp ga
Câu quen thuộc nhất của nghề điện lạnh là máy hết ga rồi, phải nạp. Thật ra trong một hệ thống kín, môi chất không tự hết. Nếu thiếu, tức là có chỗ rò. Nạp thêm mà không tìm và xử lý chỗ rò thì vài tháng sau lại thiếu.
Và nhiều khi máy không lạnh không phải do thiếu môi chất, mà do dàn bẩn, quạt yếu, tụ điện hỏng, cảm biến lỗi. Nạp ga trong trường hợp đó không giải quyết được gì, thậm chí nạp quá nhiều còn làm máy chạy kém và hại máy nén.
Thợ giỏi kiểm tra bằng thiết bị đo áp suất, đo nhiệt độ, đo dòng điện, rồi mới kết luận. Nếu đúng là rò, họ tìm chỗ rò và xử lý trước khi nạp.
Đây là chỗ mà đạo đức nghề và tay nghề gặp nhau. Nạp ga là việc dễ, nhanh, có tiền. Tìm chỗ rò thì mất công. Người làm đúng chọn mất công.
An toàn với điện, áp suất và môi chất
Nghề điện lạnh gồm cả nghề điện. Máy nén, quạt, bo mạch đều chạy điện, và nhiều tụ điện vẫn giữ điện sau khi đã ngắt nguồn. Người thợ phải có nền an toàn điện vững như thợ điện.
Hệ thống chứa môi chất ở áp suất cao. Tháo một đầu nối khi chưa xả đúng cách có thể gây phun mạnh, gây bỏng lạnh hoặc chấn thương. Mỗi loại môi chất có những đặc tính riêng, có loại dễ cháy, cần được xử lý theo đúng hướng dẫn.
Môi chất lạnh xả bừa ra không khí cũng ảnh hưởng tới môi trường. Người làm nghề nghiêm túc tìm hiểu cách thu hồi và xử lý đúng.
Tất cả những điều này nên học bài bản với người có chuyên môn, và tìm hiểu về các yêu cầu chứng chỉ nếu có từ cơ quan quản lý nghề.
Con đường học nghề và giữ khách
Con đường phổ biến là học ở trường nghề hoặc khoá đào tạo về điện lạnh để có nền lý thuyết, rồi theo thợ hoặc làm cho một đơn vị lắp đặt, bảo trì nhiều năm. Làm với nhiều dòng máy khác nhau giúp bạn nhanh lên tay.
Nghề này có lợi thế là việc theo mùa và việc định kỳ. Vệ sinh, bảo dưỡng máy lạnh mỗi năm là cơ hội để giữ khách quen. Như mình nói ở tập bảo hành, lưu thông tin khách và nhắc lịch bảo dưỡng là cách có việc đều.
Mùa mát ít việc lắp mới, đó là lúc học thêm những mảng mới như máy lạnh tiết kiệm điện, hệ thống lớn cho văn phòng, hay tủ đông, kho lạnh.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn làm điện lạnh, với ca máy không lạnh tiếp theo, đo và ghi lại ít nhất ba thông số trước khi quyết định nạp ga hay không.
Câu hỏi thường gặp
Máy lạnh có tự hết ga không?
Trong điều kiện bình thường, hệ thống kín không tự hết môi chất. Nếu thiếu, thường là có chỗ rò, cần tìm và xử lý trước khi nạp thêm.
Bao lâu nên vệ sinh máy lạnh một lần?
Tuỳ mức độ sử dụng và nhà có nhiều bụi hay không. Nhiều thợ khuyên vệ sinh định kỳ vài lần mỗi năm với máy dùng nhiều. Hỏi thợ quen về lịch phù hợp với nhà bạn.
Học nghề điện lạnh có khó không?
Cần cả kiến thức điện, cơ khí và nhiệt. Phần lý thuyết nên học bài bản, phần tay nghề cần nhiều năm làm thật với nhiều dòng máy.
Lắp máy lạnh ngoài trời có nguy hiểm không?
Có, nhất là khi lắp dàn nóng ở trên cao. Cần dây an toàn, điểm neo chắc và người có kinh nghiệm. Không nên tự làm hay để người không có trang bị làm.
Vì sao máy lạnh mới lắp đã chạy kém?
Thường do lắp đặt: chọn sai công suất, dàn nóng đặt chỗ bí, đường ống không đúng, hoặc nạp môi chất không đúng mức. Một thợ có tay nghề có thể kiểm tra và chỉ ra nguyên nhân.
