Ở xưởng nhỏ và ở vùng quê, người thợ biết nhiều việc thường có việc đều hơn, vì một mình gánh được trọn một công trình nhỏ mà không phải gọi thêm ba người. Cái giá phải trả là dễ dừng ở mức làm được, khó nâng giá công, và rất mệt nếu không biết từ chối.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Tập trước mình khuyên đào sâu một mũi nhọn trước. Tập này mình nói về những người đi ngược lời khuyên đó mà vẫn sống tốt bằng nghề: anh thợ ở xã ai cũng gọi, người kỹ thuật duy nhất của một xưởng ba người. Họ có lý của họ, và họ cũng có cái giá riêng.
Vì sao ở quê người ta cần thợ biết nhiều việc?
Bạn thử hình dung một xã cách thị trấn hơn chục cây số. Nhà ai bị dột, ống nước rò, ổ điện cháy, cửa sắt kẹt bản lề, người ta không gọi bốn thợ khác nhau. Gọi một người là quá đủ khó, và mỗi lần gọi thêm một người là thêm một lần chờ, thêm một lần trả tiền đi lại.
Vì vậy người thợ được quý nhất ở đó là người đến một lần sửa được ba thứ. Chủ nhà không cần anh ấy làm đẹp như thợ chuyên ở thành phố. Họ cần mọi thứ chạy được, chắc chắn, và không phải gọi lại.
Ở xưởng nhỏ cũng vậy. Một xưởng may gia đình có hai chục máy, không thể nuôi riêng một người chỉ sửa máy, một người chỉ đi điện, một người chỉ làm mộc kệ hàng. Người kỹ thuật duy nhất phải kiêm hết.
Nói cách khác, đa năng ở những nơi này không phải vì người ta lười chọn, mà vì đó là thứ thị trường nhỏ cần.
Lợi thế thật của người thợ đa năng nằm ở đâu?
Lợi thế lớn nhất là việc đều. Người chỉ làm một việc phải chờ đúng loại việc đó xuất hiện. Người làm được năm việc thì gần như tuần nào cũng có người gọi, mùa mưa sửa mái, mùa nắng sửa điện, cuối năm sửa sang nhà đón Tết.
Lợi thế thứ hai ít ai nói tới là cái nhìn toàn cảnh. Người vừa biết điện vừa biết nước sẽ không bao giờ đặt ổ cắm ngay dưới chỗ đi ống thoát. Người vừa làm mộc vừa làm sơn biết mặt gỗ cần nhẵn tới đâu thì sơn mới ăn. Thợ chuyên từng việc đôi khi giỏi phần mình mà vô tình làm hỏng phần người khác.
Lợi thế thứ ba là lòng tin dồn vào một người. Khi cả xóm quen gọi bạn, bạn trở thành người nhà của họ. Họ để chìa khoá cho bạn vào làm khi đi vắng. Thứ quan hệ đó không mua được bằng quảng cáo.
Và cuối cùng, người đa năng ít sợ một nghề tàn. Một mảng ít việc đi thì mảng khác bù vào.
Cái giá của việc gì cũng làm là gì?
Cái giá đầu tiên là tay nghề dễ dừng ở mức đủ dùng. Khi việc nào cũng chỉ cần chạy được, bạn ít khi bị đẩy tới chỗ phải làm thật giỏi. Mười năm sau, bạn làm nhanh hơn nhưng chưa chắc làm hay hơn.
Cái giá thứ hai là khó nâng giá công. Khách ở quê trả theo giờ, theo buổi, ít ai trả thêm vì đường ống của bạn đi gọn hơn người khác. Thợ chuyên sâu ở thành phố có thể đòi giá cao vì họ làm thứ người khác không làm được. Người đa năng thường cạnh tranh bằng sự tiện, mà sự tiện thì khó tính thành tiền.
Cái giá thứ ba là rủi ro khi làm quá tầm. Có những việc nhìn thì giống việc quen nhưng nguy hiểm hơn nhiều, như đấu điện vào tủ tổng, sửa bình nóng lạnh có áp lực, hay làm trên mái cao. Người quen việc gì cũng nhận dễ chủ quan ở đúng những việc cần người chuyên.
Cái giá cuối cùng là sức. Người cả xóm gọi thường không có ngày nghỉ, và không biết từ chối thì cái uy tín ấy biến thành cái gánh.
Giữ một mũi nhọn khi đang làm thợ đa năng
Lời khuyên của mình cho người thợ đa năng không phải là bỏ đa năng, mà là trong năm việc bạn đang làm, chọn ra một việc để làm thật xuất sắc. Thường đó là việc bạn thích nhất, hoặc việc có giá công tốt nhất trong vùng.
Ví dụ một anh thợ ở quê làm đủ thứ nhưng chọn làm cửa và cổng sắt thật đẹp. Dần dần người ở xã bên cũng tìm đến vì cái cổng, rồi tiện thì nhờ luôn sửa điện. Mũi nhọn kéo khách về, phần đa năng giữ khách ở lại.
Cách làm cụ thể là dành thời gian học riêng cho mũi nhọn đó: xem người giỏi làm, thử làm mẫu ở nhà, chụp ảnh từng sản phẩm để so tiến bộ. Những việc còn lại cứ làm ở mức chắc chắn là đủ.
Bạn sẽ thấy sau một hai năm, người ta bắt đầu gọi bạn bằng cái tên gắn với mũi nhọn đó. Đó là dấu hiệu bạn đã có nét dọc.
Biết từ chối việc nằm ngoài tầm tay
Phần khó nhất của người đa năng là nói không. Khách quen nhờ, bạn ngại từ chối, rồi nhận cả những việc mình chỉ biết lơ mơ. Một lần hỏng như vậy có thể làm mất uy tín gây dựng cả chục năm.
Một quy tắc dễ nhớ: việc nào nếu hỏng có thể làm người bị thương hoặc gây cháy, ngập, sập, mà bạn chưa từng làm dưới sự hướng dẫn của người giỏi, thì đừng nhận. Hãy nói thật là việc này cần người chuyên, và nếu được thì giới thiệu họ.
Lạ một điều là khách thường quý bạn hơn sau một lần từ chối thẳng thắn như vậy. Họ hiểu rằng khi bạn nhận việc, tức là bạn chắc.
Việc nhỏ cho tuần này: ghi ra những việc bạn đang nhận, đánh dấu việc nào bạn làm chắc tay, việc nào bạn đang làm theo kiểu liều. Những việc thuộc nhóm thứ hai, hoặc đi học cho bài bản, hoặc thôi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Thợ đa năng có nên học thêm chứng chỉ không?
Nên, nhất là với những việc có nguy hiểm như điện. Chứng chỉ không làm bạn giỏi hơn ngay, nhưng khoá học bài bản lấp những chỗ bạn tự học bị hổng, và giúp khách yên tâm hơn khi giao việc.
Làm sao tính công khi một lần đến sửa nhiều thứ?
Cách dễ hiểu với khách là tách công theo từng việc thay vì gộp một cục. Khách thấy rõ mình trả cho cái gì, và bạn cũng không bị thiệt khi một việc nhỏ hoá ra mất nhiều thời gian.
Xưởng nhỏ có nên tuyển người chuyên thay vì người đa năng?
Khi xưởng còn nhỏ, người đa năng thường hợp hơn vì việc không đủ nhiều cho từng chuyên môn. Khi một loại việc chiếm phần lớn thời gian và hay hỏng, đó là lúc nên có người chuyên cho riêng việc đó.
Thợ đa năng lên thành phố có khó kiếm việc không?
Thường khó hơn ở quê, vì thành phố có sẵn thợ chuyên từng việc. Người đa năng lên phố nên chọn ngay một việc mạnh nhất để chào khách, phần còn lại dùng làm điểm cộng.
Làm sao để không bị khách quen gọi bất kể giờ nào?
Hãy đặt giờ nhận việc rõ ràng và nói trước với khách, trừ những ca khẩn cấp thật sự như cháy điện hay vỡ ống. Khách quen thường tôn trọng lịch của người thợ nếu được báo từ đầu.
