Tay nghề thợ xây thể hiện ở những thứ rất cơ bản nhưng phải làm đều tay suốt cả công trình: tường thẳng nhờ căng dây, tường đứng nhờ thả dọi, mạch vữa đều và no, góc vuông thì vuông thật. Người giỏi làm đúng những thứ đó ở viên gạch thứ một nghìn y như ở viên gạch đầu tiên.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Khép lại chuyên mục các nghề kỹ thuật, mình nói về nghề có lẽ nhiều người làm nhất ở Việt Nam, nghề thợ xây, hay ở miền Nam gọi là thợ hồ. Nghề này nghe như ai cũng làm được, nhưng tường của thợ giỏi và thợ thường, nhìn nghiêng là thấy khác.
Căng dây và thả dọi: hai dụng cụ giản dị nhất
Sợi dây căng giữa hai đầu tường cho thợ biết hàng gạch có thẳng không. Quả dọi treo trên sợi dây cho biết mặt tường có đứng không. Hai dụng cụ này có từ hàng nghìn năm và đến giờ vẫn không thể thiếu, dù đã có máy cân bằng laser.
Người thợ giỏi căng dây cho từng hàng hoặc vài hàng, chỉnh lại khi dây chùng. Họ thả dọi thường xuyên, không đợi xây cao rồi mới kiểm. Lệch một chút ở hàng dưới, xây lên cao sẽ lệch nhiều.
Người chưa giỏi hay tin vào mắt. Xây nhanh, nhìn thấy thẳng là được. Tới khi trát, sơn mới thấy tường lượn sóng, thợ trát phải đắp dày chỗ này mỏng chỗ kia, vừa tốn vật tư vừa dễ nứt.
Cái hay của nghề nằm ở chỗ những dụng cụ đơn giản đó đòi hỏi kỷ luật. Không có máy nào bắt bạn kiểm tra. Chỉ có thói quen.
Mạch vữa đều và no
Mạch vữa là lớp vữa giữa các viên gạch. Mạch đều thì tường đẹp và chịu lực đều. Mạch no, tức là vữa lấp đầy, không có khoảng rỗng, thì tường chắc, ít thấm, cách âm tốt hơn.
Để mạch no, vữa phải trộn đúng độ dẻo, không quá khô cũng không quá nhão. Gạch cần được làm ẩm đúng mức trước khi xây ở thời tiết nóng, để gạch không hút hết nước của vữa. Những điều này người thợ cả biết qua cảm giác tay khi xúc vữa.
Thợ làm ẩu hay để mạch đứng rỗng, chỉ trét vữa ở mép ngoài cho kín. Nhìn bên ngoài không thấy, nhưng tường yếu và dễ thấm khi mưa hắt.
Một cách kiểm của người giỏi là thỉnh thoảng gỡ thử một viên gạch vừa xây để xem vữa có bám đều không. Học trò thấy thầy làm vậy sẽ hiểu chuẩn của nghề.
Góc vuông và mặt bằng
Một căn phòng mà góc không vuông thì lát gạch nền sẽ bị lệch, tủ kê vào không sát, cửa lắp vào bị hở. Thợ xây giỏi kiểm góc vuông ngay từ khi đặt móng và đặt hàng gạch đầu tiên.
Có một cách cổ điển rất nhiều thợ dùng: đo trên hai cạnh một đoạn ba phần và bốn phần, nếu đường chéo nối hai đầu đúng năm phần thì góc vuông. Cách này dựa trên một định lý toán học có từ thời cổ đại, và vẫn chạy tốt trên công trình hôm nay.
Mặt bằng cũng vậy. Cao độ nền các phòng, độ dốc sân, độ phẳng mặt sàn đều cần được đo và đánh dấu trước, không làm theo mắt.
Thợ cả giỏi là người nhìn vào bản vẽ và biến nó thành những điểm mốc chính xác trên đất, để cả đội xây theo.
An toàn khi làm trên cao
Nghề xây có tỷ lệ tai nạn cao, phần lớn do ngã từ trên cao và do vật rơi. Giàn giáo dựng không chắc, không có lan can, không đeo dây an toàn, không đội mũ, là những thứ vẫn gặp ở nhiều công trình nhỏ.
Người thợ có tay nghề thật cũng là người giữ an toàn cho mình và cho đội. Họ kiểm tra giàn giáo trước khi lên, không chất vật liệu quá nặng trên sàn công tác, không đứng làm ở mép không có che chắn.
Các nghề kỹ thuật khác nhau nhưng có chung một điều: an toàn không phải là thứ học xong rồi để đó, mà là thói quen mỗi ngày.
Nếu bạn là người mới, đừng ngại từ chối lên một giàn giáo bạn thấy không an toàn. Và nếu bạn là thợ cả, hãy làm gương, vì thợ phụ nhìn bạn mà làm.
Con đường lên thợ cả
Nghề xây thường bắt đầu từ thợ phụ: trộn vữa, chuyển gạch, dọn dẹp. Dần dần được xây những bức tường đơn giản, rồi tới những chỗ khó như góc, cột, ô cửa. Người làm lâu, giỏi, biết đọc bản vẽ và tổ chức đội thì lên thợ cả.
Thợ cả không chỉ xây giỏi. Họ biết tính khối lượng vật tư, sắp xếp thứ tự công việc, phối hợp với thợ điện, thợ nước, thợ cốp pha, và chịu trách nhiệm về chất lượng của cả đội. Đó là lúc kỹ năng nền về đo, ghi, nói, tính mà mình nói ở tập đầu trở nên quan trọng nhất.
Học thêm ở trường nghề về kỹ thuật xây dựng, đọc bản vẽ, an toàn lao động giúp con đường này nhanh và vững hơn.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn làm thợ xây, ở bức tường tiếp theo, thả dọi kiểm tra sau mỗi vài hàng thay vì chờ xây cao, và để ý bạn bắt được bao nhiêu chỗ lệch sớm.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề thợ xây mất bao lâu?
Làm thợ phụ thì vào được ngay, nhưng để xây chắc tay những chỗ khó và lên thợ cả thường cần nhiều năm. Học thêm đọc bản vẽ và kỹ thuật ở trường nghề giúp rút ngắn con đường.
Vì sao tường mới xây đã nứt?
Có nhiều nguyên nhân như vữa không đúng tỷ lệ, gạch không được làm ẩm, tường không được bảo dưỡng giữ ẩm, hoặc lún móng. Thợ có kinh nghiệm xem vết nứt có thể đoán được nguyên nhân chính.
Thợ cả khác thợ xây thường thế nào?
Thợ cả ngoài tay nghề còn đọc bản vẽ, tính vật tư, tổ chức đội, phối hợp các nghề khác và chịu trách nhiệm chất lượng chung. Đó là vai trò vừa kỹ thuật vừa quản lý.
Máy cân bằng laser có thay được dây và dọi?
Máy laser giúp nhanh và chính xác hơn ở nhiều việc. Nhưng dây và dọi vẫn hữu ích, rẻ, không cần pin, và người thợ hiểu chúng sẽ dùng máy hiệu quả hơn.
Làm thợ xây có cần đồ bảo hộ gì?
Tối thiểu là mũ bảo hộ, giày chắc, găng tay, và dây an toàn khi làm trên cao. Kính bảo hộ khi cắt, đục, và khẩu trang khi có nhiều bụi.
