Truyền nghề cho con cháu có thuận lợi lớn là lòng tin sẵn có và thời gian gần gũi mỗi ngày. Nhưng nó cũng khó ở chỗ tình cảm gia đình xen vào chuyện thầy trò, ở áp lực phải nối nghề, và ở câu hỏi con có thật sự muốn hay không. Cách tốt thường là để con tự chọn, dạy bài bản như dạy người ngoài, và cho con đi học thêm ở thầy khác.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Đây là tập cuối của chuyên mục dạy lại người sau, và cũng là tập khép lại sáu mươi tập của Nhà Chuyên Môn. Mình chọn kết bằng câu chuyện truyền nghề trong nhà, vì ở Việt Nam, rất nhiều nghề đã sống qua nhiều thế hệ chính bằng con đường này.
Thuận lợi của truyền nghề trong nhà
Con lớn lên giữa xưởng, nghe tiếng máy, ngửi mùi gỗ, nhìn cha mẹ làm từ nhỏ. Rất nhiều thứ thấm vào mà không cần dạy: cách cầm dụng cụ, nhịp làm việc, cách nói chuyện với khách.
Lòng tin giữa cha mẹ và con có sẵn. Không cần thời gian thử như với người ngoài, không lo học trò ra làm riêng cướp khách. Cha mẹ sẵn lòng dạy hết, không giấu gì.
Con được thừa hưởng cả uy tín của gia đình. Khách quen của cha mẹ tin con ngay từ đầu, cho con cơ hội mà người mới khác phải mất nhiều năm mới có.
Ở các làng nghề truyền thống, nhiều kỹ thuật đã được giữ qua nhiều đời chính nhờ con đường này.
Chỗ khó khi cha mẹ làm thầy
Chỗ khó đầu tiên là tình cảm xen vào. Cha mẹ có thể quá nghiêm vì muốn con giỏi hơn người khác, hoặc quá dễ dãi vì thương con. Cả hai đều không tốt cho việc học.
Con cũng khó nghe lời cha mẹ ở xưởng như nghe một người thầy ngoài. Lời sửa của cha mẹ dễ bị nghe như lời trách móc ở nhà. Những bất đồng ở xưởng dễ mang về bữa cơm.
Chỗ khó thứ hai là cha mẹ hay dạy theo cách mình được dạy, và chỉ dạy cách làm của nhà mình. Con học được nghề của nhà nhưng không biết những cách làm khác, những vật liệu mới, những kỹ thuật mà xưởng khác đã dùng.
Chỗ khó thứ ba là điểm mù mà mình đã nói: cha mẹ làm quá thạo, nghĩ nhiều thứ là hiển nhiên, nhất là với đứa con lớn lên trong xưởng.
Để con tự chọn
Áp lực nối nghề có thể rất nặng, nhất là ở những nhà có nghề lâu đời. Con có thể theo nghề vì sợ cha mẹ buồn, không phải vì thích. Theo kiểu đó thì khó giỏi, và có khi bỏ giữa chừng khi đã lớn.
Hãy để con thấy cả cái hay lẫn cái khó của nghề, rồi để con tự chọn. Cho con đi học những gì con thích, thử những nghề khác nếu con muốn. Nhiều người sau khi đi một vòng lại quay về nghề nhà với một tình yêu thật, và mang theo những gì học được bên ngoài.
Nếu con không theo nghề, cũng không có nghĩa là nghề mất. Có thể truyền cho học trò ngoài, hoặc ghi lại thành tài liệu như mình đã nói ở tập trước.
Tôn trọng lựa chọn của con là cách giữ được cả gia đình lẫn tình yêu với nghề.
Dạy bài bản và cho con học thêm nơi khác
Khi con đã chọn theo nghề, hãy dạy bài bản như dạy một học trò ngoài: có lộ trình, có bốn bước làm mẫu, làm cùng, cho làm, soi lại, như mình đã nói ở tập dạy học việc từng bước. Đừng nghĩ con lớn lên trong xưởng thì tự biết.
Tách vai thầy trò ở xưởng với vai cha con ở nhà. Có gia đình thoả thuận rằng ở xưởng thì nói chuyện như thầy trò, chuyện xưởng không mang lên bữa cơm.
Cho con đi học thêm ở trường nghề, ở xưởng khác, ở thầy khác. Con sẽ học được những thứ cha mẹ không dạy được, và nhìn nghề nhà bằng con mắt mới. Đây cũng là cách tránh lối mòn cho cả gia đình.
Khi con đi học về, hãy lắng nghe những gì con mang về, dù có điều khác với cách nhà mình làm.
Khi con muốn đổi mới nghề nhà
Thế hệ sau thường muốn làm khác: dùng máy móc mới, bán hàng qua mạng, thiết kế mẫu mới, nhắm vào khách hàng khác. Cha mẹ có thể lo rằng như vậy là mất gốc.
Có một ranh giới đáng giữ: giữ cái lõi làm nên giá trị của nghề nhà, như chất lượng, kỹ thuật đặc trưng, chữ tín với khách, nhưng để con đổi những thứ bên ngoài như cách bán, cách quảng bá, mẫu mã. Nhiều nghề truyền thống đã sống sót và lớn lên chính nhờ thế hệ sau dám đổi đúng chỗ.
Ngồi lại với con, cùng phân biệt đâu là lõi, đâu là vỏ. Cho con thử ở quy mô nhỏ trước, như cách thử nghề mới mà mình đã nói ở chuyên mục chuyển nghề.
Sáu mươi tập đã đi qua, từ chọn chuyên sâu hay đa năng tới truyền nghề cho con. Việc nhỏ cuối cùng cho tuần này: nghĩ về người đã dạy bạn nghề, và gọi một cuộc điện thoại cảm ơn họ. Cảm ơn bạn đã nghe Nhà Chuyên Môn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bắt con nối nghề gia đình?
Không nên bắt. Cho con thấy nghề, cho con thử, và để con tự chọn. Người theo nghề vì yêu thích thường giỏi và gắn bó hơn người theo vì bị ép.
Con lớn lên trong xưởng có cần học bài bản không?
Rất cần. Lớn lên trong xưởng giúp con quen nghề, nhưng nhiều thứ vẫn cần được dạy có hệ thống, nhất là phần an toàn và lý do đằng sau từng bước.
Cha mẹ dạy con hay bị căng thẳng thì làm sao?
Tách vai thầy trò ở xưởng với vai cha con ở nhà, và cho con học thêm từ thầy khác. Một người thầy ngoài đôi khi dạy con những điều mà cha mẹ nói mãi con không nghe.
Nghề nhà không còn ai theo thì giữ thế nào?
Truyền cho học trò ngoài gia đình, ghi lại kỹ thuật thành tài liệu, hoặc liên kết với những người cùng nghề để giữ kỹ thuật. Nghề có thể sống tiếp dù không còn trong dòng họ.
Con muốn đổi mới nghề nhà có nên cho không?
Nên cho thử, có giới hạn. Giữ cái lõi như chất lượng và kỹ thuật đặc trưng, để con đổi những thứ bên ngoài như cách bán và mẫu mã. Thử ở quy mô nhỏ trước khi đổi lớn.
