Học việc kiểu truyền thống, tức theo một người thầy làm thật ở xưởng hay công trình, vẫn có giá trị lớn vì nó truyền được phần tay nghề không viết được thành sách: cảm giác trong tay, cách phán đoán, cách cư xử với khách và với rủi ro. Cái cần bỏ là những thói cũ như giấu nghề hay bắt người học làm không công quá lâu.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Mở đầu chuyên mục về người thầy và học việc, mình muốn trả lời một câu mà nhiều người trẻ hỏi: giờ có trường nghề, có video, có khoá học trực tuyến, còn ai cần đi theo một ông thợ làm chân sai vặt nữa không.
Phần tay nghề không nằm trong sách
Mỗi nghề có hai loại hiểu biết. Loại thứ nhất là thứ viết ra được: quy trình, thông số, tiêu chuẩn, công thức. Trường nghề dạy tốt loại này, và sách vở, video cũng truyền được.
Loại thứ hai khó viết hơn nhiều: lực tay bao nhiêu là vừa khi bào một loại gỗ, tiếng máy thế nào là bất thường, nhìn mặt tường thế nào biết lớp vữa chưa khô đủ. Người giỏi biết những điều này nhưng khi hỏi thì chỉ nói được là cứ làm nhiều rồi sẽ biết.
Loại hiểu biết thứ hai chỉ truyền tốt khi người học đứng cạnh người giỏi, nhìn họ làm, làm thử dưới mắt họ, và được sửa ngay tại chỗ. Đó chính là thứ học việc làm được mà lớp học khó làm.
Và trong nhiều nghề, chính loại hiểu biết thứ hai mới tách thợ giỏi khỏi thợ thường.
Học cả cách làm nghề, không chỉ cách làm việc
Theo thầy, bạn không chỉ học cách làm một món đồ. Bạn học cách người thầy nói chuyện với khách khó tính, cách họ báo giá, cách họ từ chối một việc không nên nhận, cách họ xử lý khi làm hỏng.
Bạn cũng học nhịp làm việc của một người lâu năm: bắt đầu ngày thế nào, sắp đồ nghề ra sao, khi nào nghỉ, khi nào làm dồn. Những thứ này không có trong giáo trình, nhưng chúng quyết định người làm nghề có sống bền được không.
Có những người thầy dạy nhiều nhất không phải bằng lời mà bằng cách họ đối xử với một khách nghèo, hay cách họ quay lại sửa miễn phí một lỗi của chính mình.
Người học việc tinh ý sẽ học được cả những thứ thầy không định dạy.
Những mặt cũ nên bỏ
Học việc truyền thống cũng có những mặt không còn hợp. Thứ nhất là giấu nghề: có người thầy chỉ cho học trò làm việc vặt suốt mấy năm, giữ lại phần quan trọng vì sợ học trò ra làm riêng cướp khách. Tập sau mình sẽ nói kỹ hơn chuyện này.
Thứ hai là làm không công hoặc gần như không công trong thời gian quá dài, có khi kèm cả việc nhà cho thầy. Người học bỏ công là đúng, nhưng giới hạn và quyền lợi nên được nói rõ từ đầu.
Thứ ba là cách dạy bằng quát mắng, coi việc làm nhục người học là một phần của nghề. Nhiều người lớn tuổi từng học như vậy và coi đó là bình thường. Nhưng sợ hãi làm người học giấu lỗi, mà giấu lỗi thì không học được.
Thứ tư là chuyện an toàn. Có xưởng cho người mới đứng máy nguy hiểm, leo cao, đụng điện mà không có đồ bảo hộ hay hướng dẫn. Học việc kiểu đó không đáng đánh đổi.
Kết hợp học việc với học bài bản
Cách học hiệu quả nhất hôm nay thường là kết hợp cả hai. Phần nền tảng, an toàn, lý thuyết thì học ở trường nghề hoặc khoá học có người dạy đàng hoàng. Phần tay, phần phán đoán, phần cư xử thì học ở xưởng với người giỏi.
Người đã có nền tảng đi học việc sẽ học nhanh hơn nhiều, vì họ hiểu được vì sao thầy làm như vậy. Ngược lại, người đã học việc lâu năm đi học lại lý thuyết sẽ lấp được những chỗ tự học bị hổng.
Trong nghề điện chẳng hạn, phần an toàn điện nhất thiết phải học bài bản, không thể chỉ học theo kiểu thầy làm sao mình làm vậy. Còn phần đi dây gọn, chọn chỗ đặt thiết bị hợp lý cho chủ nhà, thì học việc dạy tốt hơn.
Nếu bạn đang ở xưởng mà chưa có nền tảng, có thể đi học thêm buổi tối. Nếu bạn đang học trường mà chưa từng làm thật, hãy xin đi phụ việc vào kỳ nghỉ.
Chọn kiểu học việc nào cho mình
Có nhiều kiểu học việc. Có kiểu theo một người thợ tự do, đi khắp nơi theo công trình. Có kiểu ở một xưởng có vài người thợ. Có kiểu trong một doanh nghiệp có chương trình đào tạo người mới.
Theo thợ tự do, bạn học được rất rộng và học cả cách tự kiếm việc, nhưng phụ thuộc nhiều vào tính người thầy. Ở xưởng nhiều thợ, bạn học được từ nhiều người, mỗi người một thế mạnh. Trong doanh nghiệp, mọi thứ bài bản hơn nhưng có khi chỉ học một khâu hẹp.
Không có kiểu nào tốt nhất cho mọi người. Điều quan trọng là bạn có được làm thật, có được chỉ lỗi, và có an toàn không.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn đang học nghề, viết ra ba thứ bạn muốn học mà sách và video chưa dạy được, rồi nghĩ xem ai quanh bạn đang làm giỏi ba thứ đó.
Câu hỏi thường gặp
Học việc có cần ký hợp đồng không?
Nên có thoả thuận rõ ràng, tốt nhất bằng giấy, về thời gian học, việc phải làm, có được trả công không và an toàn được bảo đảm thế nào. Thoả thuận rõ giúp cả thầy lẫn trò tránh hiểu lầm sau này.
Học việc bao lâu thì ra nghề?
Tuỳ nghề và tuỳ người. Nhiều nghề tay chân cần vài năm để làm một mình chắc tay. Người đã có nền tảng từ trường nghề thường rút ngắn được thời gian này.
Có nên học việc ở xưởng của người thân?
Có thể thuận lợi vì tin tưởng nhau, nhưng dễ bị nể nang, ít bị sửa lỗi thẳng thắn. Nếu học ở xưởng người thân, nên thoả thuận trước rằng ở xưởng thì là thầy trò, không phải chú cháu.
Học việc mà thầy không chịu dạy thì làm sao?
Hỏi thẳng thầy về lộ trình học, những gì sẽ được giao. Nếu sau một thời gian dài vẫn chỉ làm việc vặt mà không được học gì thêm, bạn nên cân nhắc tìm nơi khác.
Người lớn tuổi đi học việc có bị coi thường không?
Có thể có lúc ngại ngùng, nhưng nhiều người thầy quý người học lớn tuổi vì họ chín chắn và nghiêm túc. Thái độ khiêm tốn và chịu khó thường xoá được khoảng cách tuổi tác.
