Những tháng đầu học việc mà phải quét xưởng, đưa đồ, dọn dẹp thì không phí, nếu bạn dùng chúng để quan sát: biết tên và chỗ của từng dụng cụ, thứ tự các bước, nhịp làm việc của thầy. Chỉ đáng lo khi việc vặt kéo dài quá lâu mà bạn không được giao thêm gì để học.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Nhiều người trẻ vào xưởng với cái háo hức được cầm máy ngay, rồi thất vọng khi suốt mấy tuần chỉ cầm chổi. Tập này mình kể vì sao gần như xưởng nào cũng bắt đầu như vậy, và cách biến những ngày cầm chổi thành những ngày học nhiều nhất.
Vì sao người mới thường bắt đầu bằng việc vặt?
Lý do đầu tiên là an toàn. Xưởng nào cũng có máy móc, dụng cụ sắc, điện, hoá chất. Người mới chưa biết chỗ nào nguy hiểm, để họ đứng máy ngay là rủi ro cho cả họ lẫn người xung quanh.
Lý do thứ hai là người thầy cần thời gian để biết bạn. Bạn có đến đúng giờ không, có cẩn thận không, có hỏi khi không biết không, hay tự làm bừa. Việc vặt là cách xem tính người mà không phải đặt cược vào việc của khách.
Lý do thứ ba ít được nói ra: việc vặt dạy bạn bản đồ của xưởng. Dụng cụ nào để đâu, vật tư nào hết thì báo ai, việc nào làm trước việc nào làm sau. Không biết bản đồ đó thì có tay nghề cũng làm chậm cả xưởng.
Vì vậy việc vặt không phải là hình phạt. Nó là bài học đầu tiên, chỉ là bài học không có ai giảng.
Quét xưởng mà học được gì?
Khi quét xưởng mộc, bạn thấy mùn cưa và phoi bào. Phoi bào mỏng đều là dấu hiệu lưỡi bào sắc và tay người bào chắc. Phoi dày mỏng lộn xộn là có vấn đề. Người học tinh ý sẽ bắt đầu nhận ra những điều đó trước cả khi cầm bào.
Khi đưa đồ cho thầy, bạn học được thầy cần dụng cụ gì ở bước nào. Lần đầu thầy phải gọi tên, lần thứ mười bạn đã đưa đúng trước khi thầy mở miệng. Đó là lúc bạn hiểu thứ tự của nghề.
Khi dọn dẹp sau giờ, bạn thấy những sản phẩm làm hỏng, những mẩu vật liệu cắt sai. Hỏi một câu vì sao cái này bỏ đi, bạn sẽ được nghe một bài học mà thầy có khi không nghĩ tới việc dạy.
Khi đứng cạnh nhìn thầy làm, để ý tay, để ý tư thế, để ý những lúc thầy dừng lại kiểm tra. Đừng chỉ nhìn sản phẩm cuối cùng.
Biến việc vặt thành dịp được giao việc lớn hơn
Làm việc vặt thật chu đáo là cách nhanh nhất để được tin. Dọn xưởng gọn tới mức thầy dễ tìm đồ hơn trước. Sắp dụng cụ theo thứ tự thầy hay dùng. Báo trước khi vật tư sắp hết.
Hỏi đúng lúc. Đừng hỏi khi thầy đang làm khâu khó cần tập trung. Đợi lúc nghỉ, lúc ăn trưa, hỏi một hai câu cụ thể về những gì bạn đã thấy trong ngày.
Xin làm thử những phần nhỏ, ít rủi ro. Cuối ngày xin thầy cho thử bào một tấm gỗ thừa, cho thử đấu một mạch điện trên bảng tập. Người thầy thấy bạn chủ động sẽ dễ giao thêm.
Và tự luyện ở nhà những gì làm được, rồi mang sản phẩm tới cho thầy xem. Không gì thuyết phục người thầy hơn việc thấy học trò tự bỏ công.
Khi nào việc vặt đã kéo dài quá mức?
Không có con số chung cho mọi nghề, nhưng có vài dấu hiệu cảnh báo. Dấu hiệu thứ nhất là sau một thời gian dài, bạn vẫn chưa được thử bất kỳ khâu nào của nghề, kể cả khâu đơn giản nhất.
Dấu hiệu thứ hai là việc vặt không còn là việc của xưởng mà thành việc riêng của nhà thầy: trông con, nấu cơm, chạy việc vặt cá nhân. Một chút giúp đỡ là tình nghĩa, nhưng nếu đó là phần lớn thời gian thì bạn không còn đang học nghề nữa.
Dấu hiệu thứ ba là khi bạn hỏi thì bị gạt đi, hoặc thầy làm những khâu chính khi bạn không có mặt. Đây có thể là dấu hiệu giấu nghề.
Gặp những dấu hiệu này, hãy nói chuyện thẳng với thầy trước. Hỏi xem lộ trình của mình thế nào, bao giờ được học khâu nào. Nếu câu trả lời mơ hồ mãi, bạn có quyền tìm nơi khác.
Giữ sức và giữ tinh thần trong những tháng đầu
Những tháng đầu thường mệt về thân thể vì chưa quen việc nặng, và mệt về tinh thần vì cảm giác mình chẳng biết gì. Cả hai đều bình thường và sẽ qua.
Ghi lại mỗi tuần một vài điều mới học được, dù nhỏ như tên một dụng cụ hay một mẹo dọn dẹp. Đọc lại sau vài tháng, bạn sẽ thấy mình đã học nhiều hơn cảm giác.
Chăm lo an toàn ngay cả khi chỉ làm việc vặt. Đeo găng khi dọn mảnh kim loại, đeo khẩu trang khi quét bụi gỗ, không tự ý bật máy khi chưa được chỉ.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn đang học việc, cuối mỗi ngày hỏi thầy đúng một câu về một điều bạn đã quan sát trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Học việc làm việc vặt có được trả công không?
Tuỳ thoả thuận và tuỳ nơi. Nhiều xưởng hỗ trợ ăn trưa hoặc một khoản nhỏ, có nơi không trả gì trong thời gian đầu. Điều quan trọng là thoả thuận rõ từ đầu để không ai thấy thiệt.
Có nên chủ động xin làm việc chính sớm?
Nên xin làm thử những phần nhỏ, ít rủi ro, nhưng đừng đòi làm việc của khách khi thầy chưa tin. Thể hiện qua việc nhỏ trước thì xin việc lớn sẽ dễ được đồng ý hơn.
Thầy hay quát khi mình làm sai việc vặt thì sao?
Nghe để hiểu mình sai ở đâu và sửa. Nếu thầy chỉ quát mà không nói rõ lỗi, có thể hỏi lại lúc thầy bình tĩnh. Nếu bị xúc phạm thường xuyên, nên cân nhắc lại nơi học.
Người đã học trường nghề có phải làm việc vặt không?
Thường vẫn có một thời gian ngắn để quen xưởng và để thầy biết tay nghề thật. Thời gian này thường ngắn hơn người chưa học gì, nhất là khi bạn thể hiện được nền tảng.
Học việc ở công trình khác học ở xưởng thế nào?
Ở công trình, việc vặt thường là khuân vác, trộn vữa, dọn bãi, và an toàn càng phải chú ý vì làm trên cao và gần máy lớn. Bạn học được cách phối hợp nhiều nghề cùng lúc, điều ở xưởng ít có.
