Bạn nên rời thầy ra làm riêng khi đã làm trọn vẹn một mình được những việc thường gặp, tự gỡ được phần lớn việc lạ, có một ít khách tin mình, và có đủ tiền đệm cho vài tháng đầu chưa đều việc. Và nên rời đi bằng một cuộc nói chuyện đàng hoàng, không phải một ngày bỗng nhiên không thấy mặt.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Hai tập trước mình nói chuyện tìm thầy và chuyện giấu nghề. Tập này là đoạn cuối của câu chuyện học việc: ngày bạn đứng riêng. Đi sớm quá thì vấp, ở lâu quá thì lỡ, và đi không khéo thì mất một người thầy.
Dấu hiệu về tay nghề
Dấu hiệu đầu tiên là bạn làm được một việc trọn vẹn từ lúc gặp khách tới lúc bàn giao mà không cần thầy can thiệp. Không phải chỉ làm được phần tay, mà cả phần đo, phần báo giá, phần dặn dò khách.
Dấu hiệu thứ hai là khi gặp việc lạ, bạn có cách tự tìm ra lời giải an toàn: biết hỏi ai, biết tra ở đâu, biết dừng lại khi việc vượt tầm. Người chưa vững thì gặp việc lạ là lúng túng hoặc làm liều.
Dấu hiệu thứ ba là thầy bắt đầu giao cho bạn những việc của khách mà không kiểm lại. Đó là lời khen lớn nhất một người thầy có thể nói mà không cần mở miệng.
Nếu bạn còn hay phải gọi thầy giữa chừng, còn bị khách gọi lại sửa nhiều, thì có lẽ chưa phải lúc.
Dấu hiệu về khách và tiền
Tay nghề đủ chưa chắc đã sống được. Bạn cần khách. Thường thì người sắp ra làm riêng đã có vài khách quen biết tới mình qua việc ở xưởng, hoặc qua người thân, bạn bè. Nếu chưa có ai, giai đoạn đầu sẽ rất chật vật.
Lưu ý tế nhị ở đây: khách của xưởng là khách của thầy. Lôi kéo họ đi theo mình là cách chắc chắn nhất để mất lòng thầy và mang tiếng trong nghề. Khách riêng của bạn nên là những người tìm tới bạn qua đường khác.
Về tiền, bạn cần tiền mua đồ nghề riêng, vật tư ban đầu, và tiền sống trong những tháng việc chưa đều. Một ví dụ giả định: nếu mỗi tháng bạn cần một khoản nhất định để sống, hãy có sẵn khoản đó cho vài tháng trước khi nghỉ.
Đi ra làm riêng mà không có tiền đệm thì bạn sẽ nhận cả những việc không nên nhận, làm giá thấp để có việc, và dễ đi xuống chất lượng.
Ra làm riêng không phải chỉ là làm thợ
Ở xưởng, bạn chỉ cần làm giỏi. Ra riêng, bạn phải làm cả những việc mà thầy vẫn lo: tìm khách, báo giá, mua vật tư, thu tiền, xử lý khiếu nại, giữ sổ sách. Nhiều người giỏi tay nhưng vấp ở những việc này.
Trước khi rời đi, hãy để ý xem thầy làm những việc đó thế nào. Nếu được, xin thầy cho thử tự lo trọn một việc nhỏ, từ báo giá tới thu tiền.
Bạn cũng nên biết về thủ tục cần có khi tự làm, như đăng ký kinh doanh hay giấy tờ của nghề, nếu nghề bạn có yêu cầu. Hỏi cơ quan quản lý ở địa phương hoặc người đi trước cho chắc, đừng đoán.
Và chuẩn bị tinh thần là thu nhập những năm đầu có thể không ổn định bằng khi làm cho thầy.
Nói chuyện với thầy thế nào?
Đừng để thầy nghe tin bạn nghỉ từ người khác. Hãy chủ động nói, và nói sớm, để thầy có thời gian sắp xếp người thay. Chọn lúc thầy rảnh, nói riêng.
Bắt đầu bằng lời cảm ơn cụ thể về những gì đã học. Rồi nói rõ dự định: bạn định làm gì, ở đâu, nhận loại việc gì. Nếu có thoả thuận từ trước như mình nói ở tập giấu nghề, nhắc lại và giữ đúng.
Có thể đề nghị ở lại thêm một thời gian để bàn giao việc dở dang và kèm người mới. Thầy sẽ thấy bạn đi vì muốn tiến lên, không phải vì bỏ rơi xưởng.
Nếu thầy không vui, cũng là chuyện dễ hiểu. Đừng tranh cãi. Giữ thái độ tôn trọng, thời gian sẽ làm dịu mọi thứ.
Giữ quan hệ sau khi đã đi
Thầy cũ là một trong những mối quan hệ quý nhất của người làm nghề. Thầy có thể giới thiệu việc cho bạn khi xưởng quá tải, có thể giúp bạn khi gặp ca khó, và có thể là người giới thiệu bạn với khách lớn.
Giữ liên lạc đều đặn: ghé thăm vào dịp lễ Tết, gọi hỏi khi gặp việc lạ, báo tin khi có việc vui. Khi gặp khách cần đúng kỹ thuật của thầy, giới thiệu họ về thầy.
Có nhiều người thợ sau khi ra riêng vẫn thỉnh thoảng phụ thầy những công trình lớn, và thầy cũng gọi họ khi cần. Quan hệ thầy trò chuyển thành quan hệ đồng nghiệp tin cậy.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn đang tính ra làm riêng, viết ra ba việc mà thầy vẫn lo và bạn chưa từng tự làm. Đó là ba thứ cần học trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Học việc bao lâu thì đủ để ra làm riêng?
Không có con số chung. Nó phụ thuộc vào nghề, vào tốc độ học và vào việc bạn đã được làm trọn vẹn bao nhiêu việc. Dấu hiệu tốt là thầy giao việc của khách mà không cần kiểm lại.
Có nên làm thêm cho xưởng khác trước khi ra riêng?
Nhiều người chọn làm thêm ở một xưởng khác một thời gian để học thêm cách làm khác và mở rộng quan hệ. Đó là bước trung gian tốt, giúp bạn bớt phụ thuộc vào cách làm của một người thầy.
Ra riêng thất bại thì có quay lại làm thuê được không?
Được, và không có gì đáng xấu hổ. Nhiều người ra riêng, quay lại làm thuê vài năm, rồi ra riêng lần nữa thành công. Giữ quan hệ tốt với thầy cũ và đồng nghiệp giúp đường quay lại dễ hơn.
Có nên rủ bạn cùng xưởng ra làm chung?
Có thể nếu hai người bổ sung cho nhau và đã thoả thuận rõ về tiền bạc, phân việc. Nhưng rủ nhiều người cùng rời xưởng một lúc sẽ làm thầy khó xử và dễ mang tiếng.
Thầy không cho nghỉ thì làm sao?
Hỏi rõ lý do và lắng nghe. Nếu thầy lo xưởng thiếu người, đề nghị ở lại thêm để kèm người mới. Nếu không có thoả thuận ràng buộc, cuối cùng đó vẫn là quyết định của bạn, chỉ cần đi một cách đàng hoàng.
