Sửa sai cho học trò mà không làm nhụt chí nghĩa là nói về việc chứ không nói về người, chỉ đúng chỗ sai kèm cách làm đúng, chọn lúc và chọn chỗ cho phù hợp, mở đầu bằng điều họ làm tốt, và không lôi lỗi cũ ra để trách. Mục tiêu là học trò sửa được, không phải là học trò thấy xấu hổ.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Nhiều người trong chúng ta học nghề dưới tay những người thầy quát mắng, và có người nghĩ đó là cách dạy duy nhất. Tập này mình nói về một cách khác, không mềm yếu hơn, mà hiệu quả hơn.
Vì sao quát mắng lại làm học chậm?
Khi bị quát, học trò sợ. Và khi sợ, người ta làm ba việc không có lợi cho việc học. Thứ nhất, giấu lỗi: làm sai thì sửa lén, không dám báo, như mình đã nói ở chuyên mục đạo đức nghề. Thứ hai, không dám thử: chỉ làm những gì chắc chắn, không bao giờ vượt ra ngoài. Thứ ba, không dám hỏi: thà làm sai còn hơn bị quát vì hỏi câu ngớ ngẩn.
Cả ba việc đó đều làm việc học chậm lại. Người thầy quát nhiều thường than học trò không tiến bộ, mà không thấy chính mình là một phần nguyên nhân.
Một số người thầy quát vì họ cũng từng bị quát, và nghĩ đó là cách rèn người. Nhưng những người học tốt dưới tay thầy hay quát thường học được bất chấp cách dạy đó, không phải nhờ nó.
Nói vậy không có nghĩa là không được nghiêm. Có những lúc phải rất nghiêm, mình sẽ nói ở cuối tập.
Nói về việc, không nói về người
Câu em vụng quá, em làm ẩu, em chẳng bao giờ để ý nhắm vào con người. Người nghe cảm thấy mình bị đánh giá, và phản ứng tự nhiên là phòng thủ hoặc nản.
Câu mối ghép này hở ở góc, do lấy dấu lệch, nhắm vào việc. Người nghe biết chính xác chỗ sai và nguyên nhân, và không cảm thấy bị hạ thấp.
Sự khác biệt nghe nhỏ, nhưng tác dụng rất lớn. Học trò nghe câu thứ hai sẽ nghĩ về mối ghép. Học trò nghe câu thứ nhất sẽ nghĩ về bản thân mình, và đó là nơi sự nhụt chí bắt đầu.
Tập nói về việc cũng là tập cho chính người thầy: nó buộc mình chỉ ra cụ thể sai ở đâu, thay vì chỉ bày tỏ sự bực bội.
Chỉ chỗ sai kèm cách làm đúng
Chỉ nói sai rồi mà không nói đúng là gì thì học trò phải đoán. Hãy luôn đi kèm cách sửa: chỗ này hở vì lấy dấu lệch, lần sau em đo từ cạnh chuẩn chứ đừng đo từ cạnh vừa cắt.
Nếu có thể, làm mẫu lại đúng chỗ đó, hoặc làm cùng học trò lần sửa đầu tiên. Rồi để họ tự làm lại.
Chọn một hai lỗi quan trọng nhất để sửa mỗi lần, không liệt kê hết mọi lỗi. Học trò bị chỉ mười lỗi cùng lúc sẽ không nhớ được lỗi nào, và cảm thấy mình chẳng làm được gì đúng.
Những lỗi nhỏ còn lại có thể để lần sau, khi lỗi lớn đã được sửa. Người thầy giỏi giữ trong đầu một danh sách những gì cần sửa cho từng học trò, và lấy ra từng mục một đúng lúc học trò sẵn sàng.
Chọn lúc, chọn chỗ, và bắt đầu bằng điều tốt
Tránh sửa lỗi trước mặt khách hàng hay trước đông người, trừ khi là lỗi an toàn cần dừng ngay. Bị sửa trước mặt người khác làm học trò mất mặt, và sự xấu hổ lấn át mọi bài học.
Chọn lúc học trò có thể tiếp thu: không phải giữa lúc đang vội, đang mệt, đang căng thẳng vì việc khác. Một vài phút riêng sau khi xong việc thường là lúc tốt nhất.
Bắt đầu bằng điều học trò làm tốt, thật lòng và cụ thể: đường cắt hôm nay thẳng hơn hôm qua nhiều. Rồi mới nói chỗ cần sửa. Điều này không phải để rào đón cho dễ nghe, mà vì học trò cần biết mình đang tiến bộ ở đâu.
Và đừng lôi lỗi cũ ra. Câu em lại sai như lần trước làm học trò thấy mình không có hy vọng. Mỗi lần sửa là một lần mới.
Khi nào phải nghiêm
Có những lỗi không thể nhẹ nhàng: lỗi an toàn. Khi học trò sắp chạm vào dây điện chưa ngắt, đứng ở mép giàn giáo không có dây an toàn, dùng máy mà tháo bộ phận che chắn, người thầy phải dừng ngay, dứt khoát, có khi phải quát.
Sau khi đã dừng được, giải thích rõ vì sao nghiêm như vậy, và nói rằng với lỗi an toàn, mình sẽ luôn nghiêm. Học trò hiểu được lý do sẽ không thấy bị xúc phạm, mà thấy được bảo vệ.
Lỗi về thái độ lặp đi lặp lại, như dối trá, cố tình làm ẩu, không tôn trọng khách, cũng cần nói nghiêm túc. Nhưng nghiêm túc khác với xúc phạm: nói rõ, nói riêng, nói hậu quả.
Việc nhỏ cho tuần này: lần tới khi cần chỉ lỗi cho ai đó, thử bắt đầu bằng một điều họ làm tốt, rồi chỉ đúng một lỗi kèm cách sửa, và để ý phản ứng của họ.
Câu hỏi thường gặp
Không quát thì học trò có coi thường mình không?
Không. Sự tôn trọng đến từ tay nghề, sự công bằng và nhất quán của người thầy, không đến từ việc quát. Học trò thường nể người thầy điềm tĩnh mà nghiêm túc hơn người thầy hay nóng.
Học trò mắc cùng một lỗi nhiều lần thì làm sao?
Có thể cách giải thích chưa hợp, hoặc kỹ năng cần chia nhỏ hơn. Quay lại bước làm cùng, thử giải thích bằng cách khác, và cho thêm thời gian luyện riêng chỗ đó.
Có nên khen học trò thường xuyên?
Nên khen khi có lý do thật, và khen cụ thể. Khen chung chung liên tục làm lời khen mất giá. Khen đúng chỗ tiến bộ giúp học trò biết mình đang đi đúng.
Học trò khóc hoặc giận khi bị sửa thì sao?
Cho họ thời gian bình tĩnh, rồi nói chuyện lại. Có thể cách sửa vừa rồi quá nặng, hoặc học trò đang có chuyện khác. Hỏi han nhẹ nhàng giúp hiểu và giữ được quan hệ.
Dạy người lớn tuổi hơn mình thì sửa sai thế nào?
Vẫn nói về việc, chỉ cách làm đúng, chọn lúc riêng. Thêm sự tôn trọng trong lời lẽ, và có thể hỏi ý kiến họ trước khi sửa, như đã nói ở tập làm học trò khi lớn tuổi.
