Giấu nghề thường đến từ nỗi sợ rất thật: học trò ra làm riêng rồi cướp khách của thầy. Còn học lỏm là cách người học tự lấy những gì không được dạy. Gỡ được chuyện này cần cả hai phía nói thẳng với nhau về lộ trình học và phạm vi làm ăn sau này, và người học tôn trọng những thứ thầy chưa muốn trao.
Chào bạn, đây là Nhà Chuyên Môn. Đây là chuyện mà ở làng nghề nào, xưởng nào cũng có, nhưng ít ai nói thành lời. Mình sẽ nhìn nó từ cả hai phía, vì người học hôm nay rất có thể là người thầy của mười năm sau.
Vì sao có người thầy giấu nghề?
Người ta hay trách người giấu nghề là ích kỷ. Nhưng thử đứng ở chỗ họ. Một người thợ mất hai chục năm mới có được một kỹ thuật làm nên tên tuổi. Khách tìm tới vì đúng kỹ thuật đó. Dạy hết cho học trò, vài năm sau học trò mở xưởng ngay đầu phố, làm rẻ hơn, khách cũ đi theo.
Chuyện đó đã xảy ra với không ít người, và người giấu nghề thường là người từng bị như vậy, hoặc đã chứng kiến người khác bị như vậy.
Ở những nghề gia truyền, giấu nghề còn gắn với việc giữ nghề trong dòng họ. Bí quyết pha màu, công thức làm men, cách nung lò được coi là tài sản của cả nhà, chỉ truyền cho con cháu.
Hiểu được lý do không có nghĩa là đồng ý với mọi kiểu giấu. Nhưng nó giúp mình nói chuyện với người thầy bằng sự thông cảm thay vì oán trách.
Giấu nghề làm hại ai?
Người bị thiệt đầu tiên là học trò, mất nhiều năm mà không học được phần quan trọng. Nhiều người bỏ nghề vì thấy học mãi không lên.
Nhưng người thầy cũng thiệt. Học trò không giỏi thì không đỡ được việc cho thầy, xưởng không lớn được, thầy phải làm một mình tới già. Và khi thầy không còn làm được, kỹ thuật đó mất theo.
Cả nghề cũng thiệt. Nhiều nghề thủ công mai một không phải vì không còn người cần, mà vì bí quyết chỉ nằm trong đầu vài người rồi không truyền lại.
Thế nên giấu nghề thường là một nước đi giữ được cái lợi trước mắt nhưng đánh đổi cái lợi lâu dài.
Học lỏm có sai không?
Học lỏm, tức là quan sát rồi tự học những gì người khác không dạy trực tiếp, là cách học rất tự nhiên của con người. Nhìn thầy làm rồi tự thử, chẳng có gì sai.
Ranh giới nằm ở chỗ cách lấy. Quan sát công khai trong lúc làm việc ở xưởng là bình thường. Lén lục sổ ghi chép của thầy, chụp trộm công thức, hay lấy mẫu vật liệu đem đi phân tích khi thầy đã nói rõ đó là bí mật thì là chuyện khác. Đó là lấy, không còn là học.
Một ranh giới nữa là cách dùng. Học được rồi đem đi làm cạnh tranh trực tiếp ngay sát nách thầy, nhắm vào đúng khách của thầy, là điều mà ở đâu người ta cũng coi là bạc.
Câu hỏi để tự kiểm: nếu thầy biết mình đang làm điều này, thầy có chấp nhận không.
Thoả thuận để cả hai yên tâm
Cách tốt nhất để không ai phải giấu và không ai phải lỏm là nói rõ với nhau từ đầu. Người học nói thật mục tiêu của mình: muốn làm cho thầy lâu dài, hay học vài năm rồi về quê mở xưởng.
Người thầy có thể nói rõ những gì sẽ dạy, những gì là bí quyết riêng chưa trao, và mong muốn của mình nếu học trò ra làm riêng. Ví dụ không mở xưởng trong cùng khu vực một thời gian, hay không làm đúng dòng sản phẩm đặc trưng của thầy.
Có những cặp thầy trò thoả thuận rằng học trò ra làm riêng thì nhận những loại việc thầy không làm, hoặc đưa lại việc cho thầy khi gặp khách cần đúng kỹ thuật của thầy. Như vậy học trò thành người giới thiệu khách chứ không phải đối thủ.
Thoả thuận nói miệng cũng được, nhưng ghi ra giấy vài dòng thì rõ ràng hơn và tránh được cảnh mỗi người nhớ một kiểu.
Khi mình trở thành người thầy
Một ngày nào đó bạn sẽ có học trò, và nỗi sợ bị cướp nghề có thể đến với chính bạn. Lúc đó hãy nhớ lại cảm giác của mình hồi học việc.
Nhiều người thầy giỏi chọn cách dạy hết, và giữ lợi thế bằng cách luôn đi trước một bước: khi học trò đã làm được kỹ thuật cũ, thầy đã có kỹ thuật mới. Dạy cho người khác cũng là một cách buộc mình phải học tiếp.
Và học trò được dạy tử tế thường nhớ ơn thầy cả đời, giới thiệu khách cho thầy, mời thầy về những công trình lớn. Cái được đó lâu dài hơn nhiều so với vài khách giữ được nhờ giấu.
Việc nhỏ cho tuần này: nếu bạn đang học việc, nghĩ xem mình đã nói rõ với thầy về mục tiêu sau này chưa. Nếu chưa, chọn một dịp thích hợp để nói.
Câu hỏi thường gặp
Bí quyết gia truyền có nên công khai không?
Đó là quyền của gia đình giữ bí quyết. Nhiều gia đình chọn truyền trong nhà nhưng ghi chép lại cẩn thận để không mất. Nếu muốn nghề sống lâu, truyền cho người ngoài có thoả thuận rõ ràng cũng là một lựa chọn.
Học trò mở xưởng gần thầy có sai không?
Không sai về luật, nhưng thường bị coi là thiếu tình nghĩa nếu không bàn trước và nhắm vào khách của thầy. Nói chuyện thẳng thắn trước khi mở xưởng giúp giữ quan hệ.
Làm sao biết thầy đang giấu nghề hay chỉ chưa tới lúc dạy?
Hỏi thầy thẳng về lộ trình. Thầy chưa dạy vì bạn chưa đủ nền thường sẽ nói rõ khi nào bạn được học. Thầy giấu nghề thường né tránh và làm khâu quan trọng khi bạn vắng mặt.
Chụp ảnh, quay video thầy làm việc có được không?
Nên xin phép trước. Nhiều thầy đồng ý cho quay để học trò xem lại, nhưng có những khâu họ muốn giữ riêng. Tôn trọng ý thầy giữ được lòng tin lâu dài.
Đã học được bí quyết thì có được dạy lại người khác không?
Nếu thầy đã dặn giữ kín thì nên tôn trọng. Nếu không có lời dặn, vẫn nên hỏi ý thầy trước khi dạy lại đúng những kỹ thuật đặc trưng của thầy.
